Isim. Birer hoquq tutqan mensepdarning yaki hakimiyet orunlirining buyruqini shertsiz ijra qilidighan adem; qolchomaq: qazining tili tutulghanliqini körgen atarmenler baqini sözletmeslik üchün uning aghzini mehkem tutuwaldi.

1. Isim ①baliliq yaki balisi bar er kishi: öz ata. Ögey ata.＊Atisi atalmighan qongghuzni, balisi étiptu tongguzni (maqal).＊Ata bolmay ata qedrini bilmes (maqal). ②Yéshi chong kishilerni hörmetlesh üchün ishlitilidu: atilar sözi-eqilning közi (maqal) .③Köchme. Birer ish-heriketni bashlap bergen, uninggha asas salghan yaki shu ish-heriketni bashquridighan hörmetlik kishi: loqman-diniy riwayetlerde tébabetning birinchi atisi, derijidin tashqiri mahir höküma dep qarilatti.

2. Isim [erebche] «qilmaq» péili bilen kélip «nésip qilmaq, bexsh etmek, inam qilmaq, bermek» dégen menilerni bildüridu: bengwashliqimning axirida manga ata qilghan yürikimni zide qilghuchi hediyilerni körüp, ötken hayatimgha ökünüshke bashlidim.

Ilgiri yashap ötken kishiler; ejdadlar.

Ata hem bala: ata-bala ikkimiz uning aldigha chiqtuq.

Balining ata we anisi: ata-anilar yighini.

«Fizika» her sékuntta 75 kilogram yükni bir métir égizlikke kötürüsh üchün serp qilinghan ishqa teng quwwet birliki.

Söz-chöchekke qalmaq, nam-ataqqa ige bolup qalmaq: at kötürseng yaxshi bilen kötür, su kötürseng baldaq bilen kötür (maqal).

1. Isim ①tom tuyaqliqlargha mensup süt emgüchi yirik ish haywini: yéyishlik at harmas (maqal).＊Qérighanda at téziki altun körüner (maqal). ②Atning béshigha oxshitip yasalghan shahmat uruqi: atni mangmaq. ③On ikki möchelde yettinchi yilning nami: u at yilliq.

2. Isim ①adem yaki nersilerge qoyulghan mexsus isim: uning ögey qizining éti hejerxan, öz qizining éti patmixan iken. ②Nam, ataq: at aylixangha, yol sarixangha (maqal). ③Shan-shöhret, yaxshi nam; dangq: yaxshidin at qalidu, yamandin dad qalidu (maqal). ④<til-yéziq> sheyilerning namini bildürüp, «kim? Néme?«Dégen soallargha jawab bolup kélidighan söz türkümi ,«isim«mu déyilidu: ataqliq at. Türdesh at.

At we harwa.

At we shu qatardiki ishlepchiqirish haywanliri: bu yil bizmu at-ulagh sétiwalduq.

Süpet. Apet bilen ötken; apiti bar, apet basqan: héliqi apetlik yillarda hemishe kala harwisini heydep janggaldin yantaq toshughanidim.

Isim [erebche] ①tebiet hadisiliri keltürüp chiqarghan éghir ziyan-zexmet: ot apiti. Qurghaqchiliq apiti. Su apiti. ②Bashqa kelgen ongushsizliq, éghir bextsizlik; zor bala-qaza: apet körmey déseng hoshyar bol (maqal).＊Bu bala bizge bir apet boldi.