Isim. Asasi yoqluq, asassiz halet.

Süpet ①yéterlik asasi bolmighan, deliller bilen mustehkemlenmigen, ispatlanmighan, ispatsiz: bu gepni anglighan tülke börige uchrap:-öchkiler qilche asassizla namingizgha til tegküzishidu, -deptu. ②Sewebsiz, meqsetsiz: méni hem waqtinche tashlap qoyghini emesken asassiz hemde sewebsiz. Bu démek ümidning uchquni emma, ümidmu güllimes ejirsiz-tersiz. ③Zörüriyiti yoq, quruq; hajetsiz: lékin semet bu endishini asassiz dep hésablaytti.

Isim. Birer nersini peyda qilghan, ixtira qilghan, bashlap bergen yaki shuninggha asas salghan kishi: zunun qadir hazirqi zaman Uyghur prozichiliqining asaschisi.

1. Isim [erebche] ①nersining hemme tereplirini tutup yaki kötürüp turidighan qismi, ul. ②Ijtimaiy hayat yaki tebiet hadisilirining négizini teshkil qilghan nerse, tayanch, négiz, baza: sotsiyalizmni penge aylandurush üchün, eng awwal uni réal asasqa qoyush kérek. ③Bash qaidiler, asasiy prinsiplar: lughetshunasliq asasliri. ④Sadir bolghan yaki qilinghan ish-heriket we gep-söz qatarliqlargha xizmet qilidighan delil, ispat, seweb: hazir birnerse déyishke téxi asas yoq.

2. Isim ⑤<matématika> géométiriyilik shekilning, chértyozhning asti teripige parallél bolghan teripi. ⑥<matématika> derijige kötürülidighan eslidiki san. ⑦<ximiye> kislatalar bilen özara birikip, tuz hasil qilidighan birikme yeni gidroksil guruppisi bolghan birikmilerning omumiy nami.

Süpet ①cheklengen, chüshep qoyulghan, boyunturuqluq: dilshat qawaqxanigha yeni tarixtin buyan millitimizni nadanliq we asaretlik yolgha élip bériwatqan ashu tégi yoq hang terepke kétiwatidu. ②Erkinlik, musteqilliqtin mehrum qilinghan; esirlik, qulluq we tutqunluqqa duchar bolghan: eziz dostum, munggha chöküp qalisen néchün, ökündüngmu asaretlik on yiling üchün.

1. Isim [erebche] ①cheklime, boyunturuq: gerche uning «asasi» bolsimu, biraq u bu yerde yenila eneniwi idéalizmning asaritide idi. ②Azadliqtin, erkinliktin mehrumluq; esirlik, tutqunluq: iskender qattiq uyquning asaritide héchnémini sezmey yétiwériptu.
2. Isim [erebche] ①tesir; eser, iz, belge. <②tébabet> birer késelliktin qalghan éghir iz, aqiwet.

Isim [parsche] «botanika» zirawende ailisidiki köp yilliq saman gholluq ösümlük yopurmiqi yürek shekillik, güli tutuq sösün, yiltizi nahayiti inchike, temi achchiq bolup, dora qilinidu; bash aghriqi, chish aghriqini peseytish roli bar.

Isim [erebche] qedimki dunya inshaatliri, qedimdin qalghan medeniyet, tereqqiyat tarixida melum qimmetke ige yadikarliqlar yeni qurulush, menggütash, qoral-yaragh, turmush buyumliri we senet buyumliri qatarliqlar.

Uruq-tughqan, qoshna-qolum, mehelle-jamaet öz ixtiyari bilen uyushup, birer kishining toy-tökün, ölüm-yétim, nezir-chiragh, öy-jay sélish, déhqanchiliq qatarliq özi yétiship bolalmaydighan ishlirigha yardemliship béridighan ijtimaiy hemkarliq heriket.

Isim [erebche] qedimki ajayip gharayip hékaye chöchekler, epsaniler.

Isim. Dialékt söz. «Éhtimal, belkim, shundaq bolsa kérek. Shundaq chéghi bar. . . » Dégen menilerni bildüridu.

Isim. Tarixi söz. Dunya, jahan.