Abdulla abduréhim – özining pikiri chongqur, hisiyatqa we tesirlendürüsh küchige bay lérik naxshiliri arqiliq tamashibinlarning qelbidin chongqur orun alghan talantliq naxsha cholpinidur. U, 1969-yili 10-ayning 1-küni maralbéshi nahiyisining tumshuq yézisida tughulghan. Abdulla abduréhimning baliliq hayati qedimi dolan muqamliri we dolan meshirepliri quchighida ötkechke uningda ashu sebi chaghlardin bashlapla senetke bolghan küchlük ishtiyaq shekillengen. 1987-Yili 5-ayda shinjang senet inistitoti tiyatir falkoltitining bir qisim oqutquchiliri maralbéshi nahiyisge oqughuchi alghili bérip, abdulla abduréhimdiki yushurun senet talantini bayqaydu- de, uni senet inistitotigha qubul qilidu. Shu yili 9-aydin étibaren u heqiqi senet hayatini bashlidi. U senet inistitotidiki oqughuchiliq ﮬayatida bir tereptin sehnide obraz yaritish maharetliri we tiyatir bilimlirini ögense, yene bir tereptin naxsa sentige chongqur muhebbet baghlap, awaz meshiqini kücheytip, naxsha orundash jeﮬette özgiche ahang, özgiche uslub bilen belgilik maharet yitildürdi. Abdulla abduréhim 1991-yili 7-ayda uqushini tamamlap shinjang opira ömikige texsim qilindi hem uzaq ötmey bu ömek teyyarilghan «ghérip-senem» opirasida ghéripning dosti éliyasning rolini élishqa tallandi. 1992-Yilining otturlirida bu opira qazaqistan, özbékistan qatarliq döletlerde oynalghanda abdulla abduréhim öz maharitini körsitip tamashibillarning yaxshi bahasigha érishti.
Abdulla abduréhim gerche tiyatir ertisi bolsimu, lékin yene öz nöwitide elge tonulghan talanliq naxshichidur. U orunlighan «sirliq toman, uchirashqanda, wapadarim, muellim, kichelmeymen, ayrilish, közingni yashlima, tunji söygü, séghinish küyliri» qatarliq naxshilar tamashibinlar arsida zor tesir qozghap, abdullaning xeliq ichidiki shöﮬritini yuquri kötürdi. 1994-Yildin hazirghiche «sirliq toman, süküttiki sada, perwaneng bulay» qatarliq ünalghu lintiliri, «shirin chüsh, tunji söygü» qatarliq bir qanche MTV si neshir qilindi. Uningdin bashqa abdulla 1998-yili 4-ayda pakistangha oyun qoyghili bérip, éqin sudek süzük hem mungluq awazi bilen shu yerdiki tamashibinlarning alqishigha sazawer boldi. 1998-Yilning otturlirida xarbinda ötküzülgen memliketlik naxsha musabiqisigha qatniship «munewwer naxshichi» mukapatigha érishti. Yene shu yili shinjangda ötküzülgen «yéngi adem, yéngi esir naxsha musabiqisi» gha qatniship, ammibab uslubda naxsha éytish buyiche 3-derijilik mukapatqa nail boldi hemde 1-derijilik naxshichi bulup baﮬalandi. 1999- Yili béyjing, shangxey qatarliq jaylarda ötküzülgen «bizning shinjang yaxshi jay» namliq chong tiptiki senet kichilikide «yashliq küyi» digen naxshini xenzuche orunlap zor alqishqa érishti. 1999-Yili 9-ayda gérmaniyede ötküzülgen «yipek yoli diramma bayrimi» da teklipke binaen ömek rehberliri bilen oyun qoyghili barghan abdulla naxshiliridiki milliylik hem ammibabliq bilen shu el xeliqlirige özini tonutti. Uning yéqimliq awazi, yarqin simasi gérmaniye sehniliride peyda boldi.
Buningdin bashqa abdulla abduréhim ilgiri kiyin bulup «shadiman doslar, bu kishini tonamsiz» qatarliq téliwiziye tiyatiri, «gunahsiz jinayetkar, kiyinki ata» qatarliq dirammilarda asasliq rollarni élip, özining pérsunazhlarning nazuk ichki dunyasini mahirliq bilen yurutup bérishtek alaﮬidilikini namayen qilish bilen birge yene «uchurishish, shiker shenbe, pul, undaq qazangha mundaq chömuch» qatarliq épizotlarda oxshimighan yumurluq xarektirge ige obrazlarni naﮬayiti muwapiqiyetlik yaritip tamashibinlarning naﮬayitti yuquri baﮬasigha érishti. Abdulla abduréhim heqiqetenmu elge tonulghan ataqliq senetkar bulup, bir qanche yildin boyan naxsha éytish, diramma-épizotlarda rol éilish bilen cheklinip qalmay, yene muzika éjadiyiti bilenmu shoghullinip, «qebrige tökülgen yash, ay guwaﮬ, ur toqmaq, külkige yushurunghan yigha» qatarliq téliwiziye tiyatirlirining muzikisini ishlep we bu filimlerning naxshisini orunlap, tamashibinlar arsida zor tesir qozghidi.
Abdulla abduréhimningmu romantik ﮬisiyatqa bay ajayip muhebbet kechürmishliri bolghan. U shinjang senet inistitotigha qobul qilinghandin kiyin, kütülmigende ﮬazirqi ayali amine ömer bilen uchirashti. Öz-ara sawaqdashliq ularni asta-asta yéqinlashturdi. Abdulla özining hisiyatqa bay lérik naxshiliri, éghir bésiq mijez-xarektiri ﮬem semimiyliki bilen aminening chongqur ishenchisi hem hörmitige érishti. Aminemu 1988-yili «boytaqlar ailisi» namliq hékaye filimde tunji qétim rol élip abdullani hayajangha saldi. Shuning bilen bu ikki sawaqdash 1988-yilning axiri muhebbet baghlap, kiyinki sawaqdashliq ﮬayatini téximu güzel arzu istekler ichide menilik ötküzdi. 1991-Yili 7-ayda oqushni tamamlap birlikte shinjang opira ömikige texsim qilindi hemde 1992-yili 10-ayning 1-küni bexitlik halda ghuljida toy murasimi ötküzdi. Hazir ularning shahnaz isimlik bir qizi bar bulup, bashlanghuch mektepte oquwatidu.
Yenimu shan quchung, abdulla abduréhim
Aptori: tursunjan abduréhim
Xelqimizning shöhretlik hem pexirlik oghli, naxsha cholpinimiz, söyümlük senetkarimiz abdulla abduréhimning naxshisni anglap kéliwatqilimu mana 20 yildin ashti. Menmu xuddi nurghun kishilerge oxshash abdulla abduréhimning naxshisini ichi-ichimdin söyüp anglaymen. Men abdulla abduréhimni kishilik turmushumning herqaysi terepliride eng nemunilik ülge qilip keldim, uning naxshiliri yillardin béri qelbimning meniwi bostanliqini ajayip chongqur sughurup manga pütmes-tügimes huzur-halawet ata qilip kelmekte.
Abdulla akamning naxshilirigha bolghan chongqur muhebbet, otluq ishtiyaqni tilgha alghinimda, gepni 20 nechche yil ilgiriki arqa körünüshtin bashlashqa toghra kélidu. U waqitta özümning sawaqdishim hem yéqin dostumning ailisidikiler ün-sin dukini achatti.Sawaqdishim yekshenbe künliri we tetil mezgilliride öyidikilerni ‹‹siler aram élinglar, dukanni men achay››, dep tola chaghlarda özi yalghuz dukan achatti. Öyimizning ariliqi uning dukini bilen yéqin bolghachqa men uning dukinigha köp barattim.U waqitlarda aptonom rayonimizning Uyghur tilidiki ün-sin ishlirining tereqqiyati birqeder töwen halette bolghachqa naxshichilar, naxsha heweskarlirining naxshiliri tarqalma lénta (neshr qilinmighan lénta) sheklide jay-jaylargha ün-sin sodigerliri arqiliq tarqilip baratti.
Dostum méning naxsha xumarliqimni obdan bilgechke eng yéngi tarqalma léntilarni manga birmu-bir qoyup béretti.Shundaq künlerde bir naxsha léntisi méning alahide diqqitimni tartti.Men bu léntini dostumgha derhal köpeytküzüp, öyde künde nechche ret anglidim. Öydikiler, bolupmu anam bu naxshilargha bekmu amraq bolup ketti hem téxi: ‹‹jénim oghlum bek yaxshi naxshilarni élip kepsen, bu naxshilarning bek mungi bar iken›› dégenidi. Bu tarqalma léntidiki naxshilarni del abdulla abduréhim orunlighan naxshilar idi. Shu waqittila men bu hörmetke sazawer naxshichimiz, elni söygen, el söygen cholpanimizning isim-familisni este tutuwalghan idim.Qisqa waqit ichide abdulla abduréhimning naxshisi pütün kocha-koylargha tarqaldi. Men 1994-yili abdulla abduréhim ijirasidiki «qara tupraq» namliq tunji qapliq ün alghu léntisini sétiwalghanda bekla hayajanlanghan idim. Chünki lénta muqawisigha abdulla abduréhimning süriti hem qisqiche terjimihali bésilghan bolup, shu waqittila men u toghrisida qisqiche tepsilatqa ige bolghanidim. Shuningdin bashlap uning «sirliq tuman», «süküttiki sada», «perwaneng bolay», «yigit ishqi», «xiyaldiki söygü», «shérin chüsh» qatarliq qapliq ünalghu léntisi arqa-arqidin neshrdin chiqti. Men bu léntilardinmu élip, saet-saetlep, künlep-künlep anglidim. Anglighanséri bir tereptin uning naxshilirigha chongqur meptun bolsam, yene bir tereptin bu tirishchan senetkargha bolghan hörmitim hessilep éship bardi. Bir qétim ürümchide burunqi «ürümchi milliy buyumlar soda sariyi», yeni hazirqi döngköwrük soda bazirining etrapida tasaddipiy halda abdulla abduréhimni uchritip qélip qewetla xushal bolup ketken idim. Hetta küchluk hayajan ilkide uning arqisidin burunqi shinjang opéra ömiki derwazisighiche egiship kélip uning qarisi yütküche hayajan ichide qarap turghanliqim hélimu ésimde.
On nechche yilning aldida shinjang opira ömikining artisliri yurtimizgha oyun qoyghili kelgende, «oyun béliti tügep ketmisun» dégen endishide bir kün burun bélet élip qoyup, anam bilen bille oyunni körgen idim. Men shu qétim özüm alahide hörmetleydighan, pütün wujudum bilen naxshilirini huzur ichide anglaydighan abdulla abduréhim akamgha bolghan eng aliy éhtiramimni ipadilesh meqsitide alahide oralghan bir tal etirgülni sétiwalghan idim. Men sehnige chiqip abdulla akam bilen qizghin qol éliship körüshüp, uning qolidin mikrofonni élip hayajan ilkide: ‹‹abdulla aka, siz nurghun ésil naxshiliringiz arqiliq xelqimizge zor xushalliq ata qildingiz, sizning bu mungluq, yangraq awazingiz pütün dunya asminida yangrighay» déginimde abdulla akammu hayajanliq ilkide rehmitini bildürgenidi. Töwende olturghan tamashibinlar uzaqqiche chawak chélip bu kichik péil, mijezi ochuq, ot yürek naxshichigha könglining chongqur qatlamliridiki küchlük hörmet hésiyatini ipadilgen idi.
Teshkilning terbiyelishi, özüning qattiq telepchanliqi bilen abdulla abduréhim bügünki künde, senet sahesidiki nurluq cholpangha aylandi. U heqiqeten ismi-jismigha layiq gherbiy diyarning naxsha shahi. Eger gherbiy diyarning naxsha shahi abdulla abduréhimning muhebbet naxshiliri uning muweppeqyet qazinishgha asas saldi déyilse, undaqta jezbidarliqqa tolghan lerzan naxshiliri uning shöhret qazinishning namayendisi boldi.
Abdulla abduréhimning naxsha munbiride yangrighan yéqimliq awazi yillardin buyan, öz qimmitini yoqatmaydighan muhebbet lirikiliri, uning yéqimliq awazi we güzel küylirni téximu béytti hemde nurghun naxsha mestanilirning köz chaniqini yashqa toldurdi. «Dolan meshripi» namliq naxsha uning kamaletlik esiri bolup, mushu naxshida küylengini uyghurlar arsida uzaq yillardin buyan tarqilip kéliwatqan muqam medeniyiti idi. Dolan yurtida tughulghan abdulla abduréhim ene shu uzun yillardin buyan, tarqilip kéliwatqan ashu naxshini öz jismigha mujessemlidi. Yene shu naxsha béyjing olimpik tenheriket yighinining échilish murasimning aldidiki kéchilikte, nepislikte kamaletke yetken dolan ussuligha tengkesh bolup, eshu changgisiman tenheriket meydanining asminda yangrighanda abdulla abduréhim yene bir qétim shöhret qazandi. Gherbiy diyardiki naxsha shahi abdulla abduréhim u shinjangdiki tarqalma naxsha-muzikining wekili. Senet hayatidiki 20 nechche yilda 10 nechche naxshilar toplimni neshr qildurdi hemde neshr qilinghan toplamlarning sani jehette aldinqi qatarda turdi. Uning naxshiliri kocha-koylarda éytilip keldi. Xelqimiz naxshichilqida on nechche yillardin béri shöhret qazinip kéliwatqan gherbiy diyardiki «naxsha shahi» abdulla abduréhim öz tilida naxsha éytipla qalmastin, xenzu tilida naxsha éytish sehnisge qedem qoyup yéqinqi qisqighine ikki yil ichide xenzu tilida éytilghan naxshilar toplimdin ikkini neshr qildurdi. Abdulla abduréhimning awazi Uyghur xelqimizning naxsha munbirde kishilerning yürek tarisni titritip yéqimliq munglargha tolghan lerzan awaz millitimizning qan–tumurlirigha chongqur singip ketti. U ene shundaq yéqimliq awazda xenzu tilida naxsha éytip, xenzu tilidiki naxsha munbiridiki özgiche awaz bolup qaldi.
Shinjangda abdulla abduréhimni bilmeydighanlarni yoq déyerlik, dések bolidu. Hemme adem bilidighan, naxshilirini yaqturup anglaydighan abdulla abduréhimning on nechche yil burun naxshichilar qatarigha qedem élishi bir tasaddipiyliqtin bolghan iken. Jismida dolanliqlarning qéni urghup turghan, kichikidin bashlap dadisgha egiship xelq naxshilirini éytip kelgen abdulla abduréhim üchün éytqanda, shinjangda tarqalma naxsha-muzika emdila bashlanghan idi. Eyni chaghda aliy mektepte uquwatqan abdulla abduréhimda ezeldin körülüp baqmighan qiziqish peyda bolup tunji esiri «sürme» namliq naxshisni ijad qilghandin kéyin ilgiri-kéyin bolup, muhebbet lirikilirini asas qilghan on nechche tarqalma naxshilarni ijad qildi. U addiyghine léntigha élish muhitidimu bu naxshilarni ünalghu léntisi arqiliq ünalghugha élip el-aghinilirning anglap béqishigha bergen. U bir yildin kéyin özi ijad qilghan «sürme» namliq naxshisining shinjangning herbir kocha-koylirigha tarqilishni oylapmu baqmighan idi. Héchqandaq bézeshmu bolmighan, teshwiqatmu bolmighan ehwaldimu u özining ene shu ünalghu léntisi arqiliq hemmige tonuldi. On nechche yilning aldida u özining tunji naxshilar toplimni neshr qildurghanda «abdulla abduréhim» dégen bu isim uyghurlarning hemmisi bilidighan isim bolup qaldi.
Abdulla abduréhim xelqimizning söyümlük oghlanlirining biri. Biz uning bilen dewrdash bolup, naxshiliridin mungliniwatqanliqimiz üchün tolimu bexitlikmiz. Méningche abdulla abduréhimning bugünkidek shöhretke ige bolush yolida aqquzghan halal terini qanche teriplisek erziydu. Bizge abdulla abduréhimning naxshiliri xuddi hayatliq üchün saghlamliq muhim bolghandekla intayin muhim. Biz öz xushalliqimizni uning naxshilirisiz tesewwur qilalmaymiz. Abdulla abduréhim öz naxshilirida ata-ana, muhebbet, qérindashliq, wapa, yashliq, adimiylik, edep-exlaq, ümidwarliq, güzellik qatarliq mezmunlarni küylep chong-kichik hemmeylenning könglini özige lal qildi. Abdulla abduréhim xizmet, turmush we jemiyette bek xushchaqchaq hem kichik péil. Uning bu ésil mijezi uni xelq arisida téximu yuqiri abroygha ige qildi. Uning yene bir chong artuqchiliqlirdin biri --- uning sözlesh mahariti yuqiri, bolupmu neq meydan inkasi téz, uniwérsal qabiliyiti yuqiri senetkar. Uning meyli özining yalghuz kishilik naxsha kéchilikliride bolsun, yaki iniliridin ablet ablikim we möminjan ablikimlarning naxsha kéchilikliride bolsun, we yaki bashqa chong tiptiki senet paaliyetliride bolsun, özining yürükidin urghup chiqqan chongqur menalargha bay sözliri zor köp sandiki tamashibinlarni téximu jelip qilidu. Shexsen menmu bundaq waqitlarda uning sözlirini chongqur ishtiyaq bilen anglap, abdulla abduréhim téximu chongqur apirin éytip kétimen.
Menla emes, xelqimiz shundaq xitab qilidu, abdulla abduréhim siz arimizdin chiqqan, tesir dairsi dölet halqighan, kemdin-kem uchiraydighan, qelib törimizdin orun alghan, tolimu qimmetlik hem söyümlük senetkarimiz. Ey küy shahimiz sizning bizge yene éytip béridighan tügimes naxshiliringiz bar. Biz sizning naxshiliringizgha xuddi zem-zem kebiy teshna.
Küy shahimiz abdulla abduréhim eziz téningiz salamet bolghay. Xizmet, turmush we bashqa barliq ishliringiz téximu beriketlik bolghay. Biz sizni menggü asraymiz hem süyimiz. Yürikim her waqit shundaq xitap qilidu, yenimu shan quchung, abdulla abduréhim.
Eser aptori tursunjan abduréhim bayinghulin radiyo-téléwiziye istansisida ishleydu.
Mesul muherrir : qediriye
