Iskender jélil (qomul taranchidin)
Xelq ichide tarqiliwatqan nurghun naxshilarni emeliyette bezi kishiler ijad qilghan, lékin naxsha omomliship, uning ijatkarining nami köpinche ehwallarda tilgha élinmighachqa, bu naxshilar omomen xelq naxshisi dep atilip kelmekte.
Yéqinda, xotendiki bezi pidaiylarni ziyaret qilish dawamida, «adargül» naxshisining tékistikini yazghan shair abdughéni séyit akimiz bilen tasaddipiy uchriship qaldim. U bu heqte mundaq dep hékaye qilidu:
1969-Yili 11-ayda, abdughéni séyit aka guma nahiyesi qoshtagh yéziliq ottura mektepte oqutquchiliq qiliwatatti. Bu chaghlarda medeniyet inqilabi xéli ewjige chiqqan bolup, lyu shawchi, ding shawping qatarliqlarni eksilinqilabchi, kapitalizm yoligha mangghan hoquqdarlar dep tartip chiqirilghan idi. Abdughéni séyt akining qelimi küchlük, awazi yangraq bolghachqa, köpinche yighinlarda shuar towlash üchün chiqirip qoyulatti. Bir qétimliq chong pipen qilish yighinida, qeghezchige yézilghan yashisun, yoqalsun dégen shuarlar arilash kelgechke, abdughéni aka «yoqalsun lyushawchi» dégen shuarni bixestenliktin «yashisun lyushawchi» dep towlap salghanliqi üchün, «eksilinqilabchi» dégen qalpaq keydürülüp, maash teminati toxtitilip, qoshtagh yézisining qarasu kentige emgek bilen özgertishke chüshürüldi. Bu jeryanda, abdughéni aka köp japarlarni chekti.
1970-Yili etiyaz peslining melum bir küni, abdughéni aka qarasu kentidiki östeng boyida emgek qiliwétip, bir qarchughining uchup kelginiche bir yawa toshqanni qoghlap, chatqalliqqa yupurup ekirip ketkenlikini körüp qalidu. Bu weqe abdughéni akining ghéribliki bilen birliship, ichini bir xil pighan tutidu, derd elimi we ilhamlirini qeghezge töküshke adetlengen abdughéni aka derhal yanchuqigha séliwalghan qeghez we qelemni élip töwendiki misralarni yazidu:
Lachin soqqan toshqanning, janggalda uwasi bar,
Men ghérip musapirning bu yerde némesi bar?
Atamgha néme dep yighlay, anamgha néme dep yighlay,
Étingning aldidin ashqan samandek sarghiyip yighlay.
…………………………………………..
Abdughéni aka bu shéirni awaylap yanchuqigha sélip, shu péti saqlap qoyidu.
1972-Yili 5-aygha kelgende, abdughéni akining nami aqlinip, xizmiti eslige keltürülidu. 1976-Yili 1-aydin bashlap, guma nahiyelik senet ömikige kespiy yazghuchi bolup yötkelidu. 1977-Yili etyazda xoten wilayitide imin rashidin yazghan «adargül» namliq drammini sehnileshtürüsh muhakime yighini échilidu, buninggha abdughéni akimu gumidin alahide kélip qatnishidu. Drammida adargül bilen toxtining muhebbiti teswirlinetti, lékin bu drammigha toxtining ghérip- miskinning ichki dunyasini ipadileydighan bir naxsha tékisti lazim bolup qalghan idi. Yighinda nurghun shairlar neq meydanda shéir yézip baqti, bezenler bir qisim shéirlarni tewsiye qildi, lékin bularning héchqaysisi toxtining ichki hésiyatini ipadilep bérelmidi.
Abdughéni aka özining xatirisini axturiwidi, 70-yili baharda yazghan héliqi shéir qoligha chiqip qaldi. Bu shéirni rehberler körgendin kéyin, hemmisi yaqturup qélip, drammidiki toxtining miskinlik basqan ichki dunyasini ipadileydighangha del chüshidu dep qarap, shu shéirni tallidi.
Kéyin, bu shéirgha shinjang naxsha usul ömikidiki bekri toxti muzika ishlep, hazirqi «adargül» dégen naxsha meydangha keldi.
Shunga bu naxshining shéirini abdughéni séytning, muzikisini bekri toxtining dep élishqa bolidu.
Abdughéni séyt aka 1942-yili xoten wilayiti guma nahiyesining piyalma yézisida tughulghan, hazir 74 yashta, öyi xoten shehiride, pinsiyonir, téni saghlam, tutiwélish qabiliyiti küchlük, özi jushqun, hazirmu ishtin sirt yéziqchiliq, edebiyat senet tetqiqati we pidaiyliq ishliri bilen shoghullanmaqta. Shinjang on yüen méhribanliq fundi xoten pidaiylar etritining teshwiqat heyiti.
