Jungxua xelq jumhuriyitining milliy térritoriyelik aptonomiye qanuni
(1984-Yili 5-ayning 31-küni 6-nöwetlik memliketlik xelq qurultiyi 2-yighinida maqullanghan, 2001-yil 2-ayning 28-küni 9-nöwetlik memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitéti 20-sanliq yighinining «jungxua xelq jumhuriyitining milliy térritoriyelik aptonomiye qanuni»gha tüzitish kirgüzüsh toghrisidiki qararigha asasen tüzitilgen).
«Jungxua xelq jumhuriyitining milliy térritoriyelik aptonomiye qanuni» asasiy qanunda belgilengen milliy térritoriyelik aptonomiye tüzümini yolgha qoyidighan négizlik qanundur.
Birinchi bab: omumiy prinsip
1-Madda jungxua xelq jumhuriyitining milliy térritoriyelik aptonomiye qanuni jungxua xelq jumhuriyitining asasiy qanunigha asasen tüzüldi.
2-Madda az sanliq milletler topliship olturaqlashqan jaylarda milliy térritoriyelik aptonomiye yolgha qoyulidu. Milliy aptonomiyelik jaylar aptonom rayon, aptonom oblast, aptonom nahiyelerge bölünidu. Milliy aptonomiyelik jaylarning hemmisi jungxua xelq jumhuriyitining ayrilmas qismidur.
3-Madda milliy aptonomiyelik jaylarda aptonomiye organliri tesis qilinidu, aptonomiye organliri döletning bir derijilik yerlik hakimiyet organliridur. Milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organlirida démokratiye-merkezleshtürüsh tüzümi prinsipi yolgha qoyulidu.
4-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri yerlik dölet organliri asasiy qanunning 3-bab 5-paragrafida belgilengen xizmet hoquqini yürgüzidu, shuning bilen bille, asasiy qanunda we mushu qanunda, shuningdek bashqa qanunlarda belgilengen hoquq dairisi boyiche aptonomiye hoquqini yürgüzidu, döletning qanun we siyasetlirini öz jayining emeliy ehwaligha qarap izchillashturidu we ijra qilidu. Aptonom oblastlarning aptonomiye organliri teweside rayon, nahiye bolghan sheherler qatarida yerlik dölet organlirining xizmet hoquqini yürgüzidu, shuning bilen bille aptonomiye hoquqini yürgüzidu.
5-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri döletning birlikini qoghdishi, öz jayida asasiy qanun we bashqa qanunlarning riaye qilinishigha we ijra qilinishigha kapaletlik qilishi kérek.
6-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri her millet xelqige rehberlik qilip, küchni merkezleshtürüp sotsiyalistik zamaniwilashturush qurulushini élip baridu. Milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri öz jayining ehwaligha qarap, asasiy qanungha we qanunlargha xilapliq qilmasliq prinsipi astida, alahide siyaset we janliq tedbirlerni qollinip, milliy aptonomiyelik jaylarning iqtisadiy qurulushi we medeniyet qurulushi ishlirining tereqqiyatini tézlitishke hoquqluq. Milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri dölet pilanining yétekchilikide, emeliyetni asas qilip, emgek ünümdarliqini we iqtisadiy ünümni üzlüksiz östürüp, ijtimaiy ishlepchiqirish küchlirini rawajlandurup, her qaysi milletlerning maddiy turmush sewiyisini peydinpey östüridu. Milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri milliy medeniyetning ésil enenilirige warisliq qilip we uni jari qildurup, milliy alahidilikke ige sotsiyalistik meniwi medeniyet yaritip, her millet xelqining sotsiyalistik éngini we pen-medeniyet sewiyisini üzlüksiz östüridu.
7-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri döletning omumiy menpeetini birinchi orungha qoyup, yuqiri derijilik dölet organliri tapshurghan türlük wezipilerni aktip orundishi lazim.
8-Madda yuqiri derijilik dölet organliri milliy aptonomiyelik jaylardiki aptonomiye organlirining aptonomiye hoquqini yürgüzüshige kapaletlik qilidu hemde milliy aptonomiyelik jaylarning alahidilikige we éhtiyajigha qarap, ularning sotsiyalistik qurulush ishlirining tereqqiyatini tézlitishige tiriship yardem béridu.
9-Madda yuqiri derijilik dölet organliri we milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri milletlerning barawerlik, ittipaqliq, hemkarliq asasidiki sotsiyalistik milliy munasiwitini qoghdaydu we rawajlanduridu, her qandaq milletni kemsitish we ézishni meniy qilidu, milletler ittipaqliqini buzidighan we milliy bölgünchilik peyda qilidighan qilmishlarni meniy qilidu.
10-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri öz jayidiki milletlerning öz til-yéziqini qollinish we rawajlandurush erkinlikige, özlirining örp-adetlirini saqlap qélish yaki islah qilish erkinlikige kapaletlik qilidu.
11-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri her millet puqralirining diniy étiqad erkinlikige kapaletlik qilidu. Her qandaq dölet orgini, jamaet teshkilati we shexs puqralarni dingha étiqad qilishqa yaki étiqad qilmasliqqa zorlimasliqi, dingha étiqad qilidighan puqralarnimu, dingha étiqad qilmaydighan puqralarnimu kemsitmesliki lazim. Dölet normal diniy paaliyetlerni qoghdaydu. Her qandaq kishining dindin paydilinip jemiyet tertipini buzidighan, puqralarning salametlikige ziyan yetküzidighan, döletning maarip tüzümige tosqunluq qilidighan heriketlerni élip bérishigha yol qoyulmaydu. Diniy teshkilatlar we diniy ishlar chet el küchlirige béqinmaydu.
Ikkinchi bab: milliy aptonomiyelik jaylarning qurulushi we aptonomiye organlirining teshkil qilinishi
12-Madda az sanliq milletler topliship olturaqlashqan jaylarda shu jaydiki milliy munasiwetni, iqtisadiy tereqqiyatini we bashqa sharaitlarni asas qilip hemde tarixiy ehwalni hésabqi élip, bir yaki bir qanche az sanliq millet topliship olturaqlashqan rayonni asas qilghan aptonomiyelik jay qurulsa bolidu. Milliy aptonomiyelik jaylar dairisidiki bashqa az sanliq milletler topliship olturaqlashqan jaylarda shuninggha munasip aptonomiyelik jaylar yaki milliy yézilar qurulidu. Milliy aptonomiyelik jaylar öz jayining emeliy ehwaligha qarap, xenzu yaki bashqa millet ahalisi olturaqlashqan bir qisim ahaliler rayonlirini we sheher-bazarlarni öz ichige alsa bolidu.
13-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning nami, alahide ehwallarni hésabqi almighanda, yer nami, millet nami, memuriy orun tertipi boyiche tüzülidu.
14-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning qurulushini, rayon chégrasining ayrilishini, namining tüzülüshini yuqiri derijilik dölet organliri alaqidar yerlik dölet organliri we alaqidar milletning wekilliri bilen toluq kéngiship belgileydu, uni qanunda belgilengen resmiyet boyiche melum qilip testiqlitidu. Milliy aptonomiyelik jaylar qurulghandin kéyin, shu jaylarni qanunda belgilengen tertiptin ötküzmey turup emeldin qaldurushqa yaki qoshuwétishke bolmaydu; milliy aptonomiyelik jaylarning rayon chégrasi belgilengendin kéyin, uni qanunda belgilengen tertiptin ötküzmey turup özgertishke bolmaydu; heqiqeten emeldin qaldurushqa, qoshuwétishke yaki özgertishke toghra kelse, yuqiri derijilik dölet organlirining alaqidar tarmaqliri milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri bilen toluq kéngiship belgiligendin kéyin, qanunda belgilengen tertip boyiche testiqlitidu.
15-Madda aptonom rayonluq, aptonom oblastliq we aptonom nahiyilik xelq qurultayliri we xelq hökümetliri milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliridur. Milliy aptonomiyelik jaylarning xelq hökümetliri özi bilen teng derijilik xelq qurultayliri we özidin bir derije yuqiri dölet memuriy organliri aldida jawabkar bolidu we ulargha öz xizmitidin doklat béridu, özi bilen teng derijilik xelq qurultaylirining yighinliri ariliqida, shu derijilik xelq qurultaylirining daimiy komitétliri aldida jawabkar bolidu we ulargha öz xizmitidin doklat béridu. Milliy aptonomiyelik jaylarning xelq hökümetliri gowuyüenning bir tutash rehberlikidiki dölet memuriy organliridur, ular gowuyüenge boysunidu. Milliy aptonomiyelik jaylardiki aptonomiye organlirining teshkili we xizmiti asasiy qanungha we qanunlargha asasen, milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye nizamida yaki ayrim nizamlirida belgilinidu.
16-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning xelq qurultaylirida, térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyghan milletning wekilliri bolghandin tashqiri, shu memuriy rayonda olturaqlashqan bashqa milletlerningmu muwapiq sanda wekili bolushi kérek. Milliy aptonomiyelik jaylarning xelq qurultaylirida, térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyghan millet wekilliri bilen bashqa az sanliq millet wekillirining sani we nisbitini qanunda belgilengen prinsiplargha asasen, ölkilik, aptonom rayonluq, biwasite qarashliq sheherlik xelq qurultaylirining daimiy komitéti belgileydu hemde uni memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétida enge alduridu. Milliy aptonomiyelik jaylarning xelq qurultayliri daimiy komitétlirining mudir yaki muawin mudirliqini ötigüchiler ichide térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyghan milletning puqraliri bolushi kérek.
17-Madda aptonom rayonning reisi, aptonom oblastning bashliqi, aptonom nahiyening hakimi térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyghan milletning puqraliridin bolidu. Aptonom rayonluq, aptonom oblastliq, aptonom nahiyilik xelq hökümetlirining terkibidiki bashqa xadimlar térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyghan milletning we bashqa az sanliq milletlerning xadimliridin muwapiq seplinishi kérek. Milliy aptonomiyelik jaylarning xelq hökümetliride aptonom rayonning reisi, aptonom oblastning bashliqi, aptonom nahiyening hakimi mesul bolush tüzümi yolgha qoyulidu. Aptonom rayonning reisi, aptonom oblastning bashliqi, aptonom nahiyening hakimi shu derijilik xelq hökümetlirining xizmetlirige ayrim-ayrim riyasetchilik qilidu.
18-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri qarimiqidiki xizmet tarmaqlirining kadirliri térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyghan milletning we bashqa az sanliq milletlerning xadimliridin muwapiq seplinishi kérek.
Üchinchi bab: aptonomiye organlirining aptonomiye hoquqi
19-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning xelq qurultayliri shu jaydiki milletlerning siyasiy, iqtisadiy jehettiki we medeniyet jehettiki alahidilikige asasen, aptonomiye nizamlirini we ayrim nizamlarni tüzüp chiqishqa hoquqluq. Aptonom rayonlarning aptonomiye nizamliri we ayrim nizamliri memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining testiqidin ötküzülgendin kéyin küchke ige bolidu. Aptonom oblast, aptonom nahiyelerning aptonomiye nizamliri we ayrim nizamliri ölkilik, aptonom rayonluq, biwasite qarashliq sheherlik xelq qurultiyi daimiy komitétining testiqidin ötküzülgendin kéyin küchke ige bolidu hemde memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétigha we gowuyüenge enge aldurulidu.
20-Madda yuqiri derijilik dölet organlirining qarar, békitme, buyruq we yolyoruqliri milliy aptonomiyelik jaylarning emeliy ehwaligha uyghun kelmigende, aptonomiye organliri shu yuqiri derijilik dölet organlirining testiqini alghandin kéyin, janliq ijra qilsa yaki ijra qilishni toxtatsa bolidu; shu yuqiri derijilik dölet organliri doklatni tapshuruwalghan kündin bashlap 60 kün ichide jawab qayturushi lazim.
21-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri öz wezipilirini ijra qilishta, shu milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye nizamidiki belgilime boyiche, shu jayda keng qollinilidighan bir xil yaki bir qanche xil til-yéziqni ishlitidu; öz wezipisini ijra qilishta keng qollinilidighan bir qanche xil til-yéziqni teng ishlitidighan aptonomiye organliri térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyghan milletning til-yéziqini asas qilsa bolidu.
22-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri sotsiyalistik qurulushning éhtiyaji boyiche, türlük tedbirlerni qollinip, shu jaydiki milletlerdin her derijilik kadirlarni, pen-téxnika xadimliri, igilik bashqurush xadimliri qatarliq türlük kespiy xadimlarni we téxnik ishchilarni köplep yétishtüridu, ularning rolini toluq jari qilduridu hemde az sanliq millet ayalliridin her derijilik kadirlarni we türlük kespiy, téxnik xadimlarni yétishtürüshke ehmiyet béridu. Milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri xizmetchi xadimlarni qobul qilip ishlitish waqtida, térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyghan milletning we bashqa az sanliq milletlerning xadimlirigha muwapiq étibar bérishi kérek. Milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri türlük kespiy xadimlarni étibar bérish, righbetlendürüsh yoli bilen aptonomiyelik jaylarning qurulush ishlirigha jelp qilish üchün alahide tedbirlerni qollansa bolidu.
23-Madda milliy aptonomiyelik jaylardiki karxanilar, kespiy orunlar döletning belgilimisi boyiche adem élish waqtida, aldi bilen az sanliq millettin élishi lazim hemde yézilarni we charwichiliq rayonliridiki az sanliq millet ahalisidin alsa bolidu.
24-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri döletning herbiy tüzümi we öz jayining emeliy éhtiyajigha qarap, gowuyüenning testiqidin ötküzüp, öz jayining jemiyet amanliqini qoghdaydighan jamaet xewpsizliki qisimlirini teshkil qilsa bolidu.
25-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri dölet pilanining yétekchilikide, öz jayining alahidilikige we éhtiyajigha qarap, iqtisadiy qurulushning fangjén, siyaset we pilanlirini tüzüp chiqidu, yerlik iqtisadiy qurulush ishlirini öz aldigha orunlashturidu we bashquridu.
26-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri sotsiyalizm prinsipida ching turush sherti asasida, qanundiki belgilimilerge we öz jayining iqtisadiy tereqqiyat alahidilikige asasen, ishlepchiqirish munasiwetlirini we iqtisadiy qurulmini muwapiq tengsheydu, sotsiyalistik bazar igilikini tiriship rawajlanduridu. Milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri omumiy mülükchiliki asasiy gewde qilinghan, köp xil mülükchiliktiki igiliki birlikte rawajlandurulidighan asasiy iqtisadiy tüzümde ching turidu, omumiy mülükchiliktikidin bashqa igilikning rawajlinishigha ilham béridu.
27-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri qanundiki belgilimilerge asasen, öz tewesidiki yaylaq we ormanlargha igidarliq qilish hoquqini we ulardin paydilinish hoquqini belgileydu. Milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri yaylaq we ormanlarni muhapizet qilidu we berpa qilidu. Köchet-jirim tikish we ot-chöp térishqa teshkilatchiliq qilidu we ilham béridu. Her qandaq teshkilat yaki shexsning yaylaq we ormanlargha her qandaq wasite bilen buzghunchiliqi qilishini meniy qilidu. Yaylaq we ormanlarda ot-chöp we del-derexlerni weyran qilip térilghu yer échishni meniy qilidu.
28-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri qanundiki belgilimilerge asasen, öz tewesidiki tebiiy bayliqlarni bashquridu we asraydu. Milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri qanundiki belgilimilerge we döletning bir tutash omumiy pilanigha asasen, özi achalaydighan tebiiy bayliq menbesini aldi bilen muwapiq achidu we uningdin paydilinidu.
29-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri dölet pilanining yétekchilikide, öz jayining maliye küchige, maddiy küchige we bashqa konkrét sharaitigha qarap, yerlik asasiy qurulush türlirini öz aldigha orunlashturidu.
30-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri öz tewesidiki karxanilar we kespiy orunlarni öz aldigha bashquridu.
31-Madda milliy aptonomiyelik jaylar döletning belgilimilirige binaen, tashqiy iqtisadiy paaliyet we soda paaliyitini qanat yaydursa bolidu, gowuyüenning testiqini élip, tashqi soda éghizlirini qursa bolidu. Chet eller bilen chégridash milliy aptonomiyelik jaylar gowuyüenning testiqi bilen chégra sodisini qanat yayduridu. Milliy aptonomiyelik jaylar tashqi iqtisad-soda paaliyetliride döletning étibar bérish siyasitidin behrimen bolidu.
32-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning maliyisi bir derijilik maliyedur, dölet maliyisining terkibiy qismidur. Milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri yerlik maliyini bashquridighan aptonomiye hoquqigha ige. Döletning maliye tüzülmisi boyiche milliy aptonomiyelik jaylargha teelluq bolghanliki maliye kirimini milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri öz aldigha orunlashturidu we ishlitidu. Milliy aptonomiyelik jaylar pütün memliketning bir tutash maliye tüzülmisi asasida, döletning maliyidin yötkep chiqim qilishning qéliplashqan tüzümini yolgha qoyushi arqiliq yuqiri derijilik maliyining étibar bérishidin behrimen bolidu. Milliy aptonomiyelik jaylarning maliye xam chot chiqimida, döletning belgilimisige asasen, éhtiyat meblighi orunlashturulidu, bu jaylarning zapas xirajitining xam chotta igileydighan nisbiti adettiki rayonlarningkidin yuqiri bolidu. Milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri maliye xam chotini ijra qilish jeryanida, artuq kirim bolghan we chiqimdin téjelgen mebleghni öz aldigha orunlashturidu we ishlitidu.
33-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri öz jayining türlük chiqim ölchemliri, ishtati we normisi toghrisida dölet belgiligen prinsiplargha asaslinip we öz jayining emeliy ehwaligha birleshtürüp, qoshumche belgilime we konkrét charilerni tüzüp chiqidu. Aptonom rayon tüzgen qoshumche belgilime we konkrét charilerni gowuyüenge enge aldurulidu; aptonom oblast, aptonom nahiyeler tüzgen qoshumche belgilime we konkrét charilerni ölkilik, aptonom rayonluq, biwasite qarashliq sheherlik xelq hökümetlirining testiqidin ötküzüsh shert.
34-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri döletning baj qanunini ijra qilishta, döletning bir tutash tekshürüp testiqlishi bilen béji kechürüm qilinidighan we kémeytip élinidighan türlerdin bashqa, yerlik maliye kirimige teelluq bolghan hem baj jehettin étibar bérish we righbetlendürüsh zörür bolghan bezi türlerdin élinidighan bajni kémeytish yaki kechürüm qilish yolini tutsa bolidu. Aptonom oblast, aptonom nahiyeler bajni kémeytip élish yaki kechürüm qilishni belgileshte, ölkilik, aptonom rayonluq, biwasite qarashliq sheherlik xelq hökümetlirining testiqini élishi shert.
35-Madda milliy aptonomiyelik jaylar öz jayining iqtisadiy we ijtimaiy tereqqiyat éhtiyajigha asasen, qanunlardiki belgilime boyiche, yerlik soda bankilirini we sheher-yéza amanet-qerz hemkarliq teshkilatlirini tesis qilsa bolidu.
36-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri döletning maarip fangjénigha we qanundiki belgilimilerge asasen, öz jayining maarip pilanini, her derijilik, her xil mekteplerning tesis qilinishini, oqutush tüzümini, mektep bashqurush sheklini, oqutush mezmunini, oqutushta qollinilidighan tilni we oqughuchi qobul qilish charisini belgileydu.
37-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri milliy maaripni öz aldigha rawajlanduridu, sawatsizliqni tügitidu, her xil mekteplerni achidu, toqquz yilliq mejburiy maaripni omumlashturidu, adettiki toluq ottura maaripni we ottura kesip-téxnika maaripini köp xil shekil bilen rawajlanduridu, sharait we éhtiyajigha qarap, aliy maaripni rawajlandurup, az sanliq milletlerning ixtisasliq kespiy xadimlirini terbiyilep yétishtüridu. Milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri az sanliq millet charwichiliq rayonlirida we iqtisadiy ehwali qiyin, olturaqlishishi tarqaq bolghan az sanliq millet taghliq rayonlirida mektepte yétip oqushni we oqush yardem puli élishni asas qilghan, hökümet bashquridighan milliy bashlanghuch mektep we milliy ottura mekteplerni échip, oqughuchilarning mejburiyet maaripi basquchidiki oqushni tamamlishini kapaletke ige qilidu. Mektep échish xirajiti we oqush yardem pulini shu jaylarning yerlik maliyisi hel qilidu, shu jaylarning yerlik maliyiside qiyinchiliq bolsa, yuqiri derijilik maliye yardem bérishi kérek. Az sanliq millet oqughuchilirini qobul qilishni asas qilghan mektepler (siniplar) we bashqa maarip apparatlirining sharaiti yar béridighanliri az sanliq millet yéziqidiki derislikni qollinishi hemde az sanliq millet tilida ders ötüshi kérek; ehwalgha qarap bashlanghuch mekteplerning töwen sinipliridin yaki yuqiri sinipliridin bashlap xenzu tili dersini tesis qilish, memliket boyiche qollinilidighan omumiy edebiy tilni we qéliplashqan xenzu yéziqini omumlashturush lazim. Her derijilik xelq hökümetliri az sanliq millet yéziqidiki derislik we neshir buyumlirini tüzüsh-terjime qilish we neshir qilish xizmitige maliye jehettin yar-yölek bolushi lazim.
38-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri milliy shekil we milliy alahidilikke ige edebiyat, senet, axbarat, neshriyat, radio, kino, téléwiziye qatarliq milliy medeniyet ishlirini öz aldigha rawajlanduridu. Medeniyet ishlirigha qaritilghan sélinmini köpeytip, medeniyet muesseselirining qurulushini kücheytip, türlük medeniyet ishlirining rawajlinishini tézlitidu. Milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri alaqidar orunlar we tarmaqlarning milliy tildiki tarixiy kitablar we medeniyet kitablirini toplash, retlesh, terjime qilish we neshir qilish ishlirigha teshkilatchiliq qilidu we medet béridu, öz millitige xas meshhur yadikarliqlarni, qimmetlik asar-etiqilerni we bashqa muhim tarixiy, medeniy miraslarni qoghdaydu, ésil milliy eneniwi medeniyetke warisliq qilidu we uni rawajlanduridu.
39-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri öz jayining pen-téxnika tereqqiyat pilanini öz aldigha belgileydu, pen-téxnika bilimlirini omumlashturidu.
40-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri öz jayining dawalash-saqliqni saqlash ishlirining tereqqiyat pilanini öz aldigha belgileydu, zamaniwi we milliy eneniwi tibabetchilik-dorigerlik ishlirini rawajlanduridu. Milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri yuqumluq késelliklerning, yerlik késelliklerning aldini élish hem ularni tizginlesh we ana-balilar saghliqini saqlash xizmitini kücheytidu, dawalash-saqliqni saqlash sharaitini yaxshilaydu.
41-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri tenterbiye ishlirini öz aldigha rawajlandurup, milliy eneniwi tenterbiye paaliyetlirini qanat yaydurup, her millet xelqining jismaniy quwwitini ashuridu.
42-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri maarip, pen-téxnika, medeniyet-senet, sehiye, tenterbiye qatarliq jehetlerde bashqa jaylar bilen bolghan alaqe we hemkarliqni aktip qanat yayduridu. Aptonom rayon we aptonom oblastlarning aptonomiye organliri döletning belgilimisige asasen, maarip, pen-téxnika, medeniyet-senet, sehiye, tenterbiye qatarliq jehetlerde chet eller bilen alaqe baghlisa bolidu.
43-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri qanundiki belgilimilerge asasen, aqma nopusni bashqurush charisini tüzüp chiqidu.
44-Madda milliy aptonomiyelik jaylar pilanliq tughut we saghlam tughush-obdan béqish yolini tutup, her millet nopusining sapasini östüridu. Milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri qanundiki belgilimilerge asaslinip we uni öz jayining emeliy ehwaligha birleshtürüp, pilanliq tughutni yolgha qoyush charisini tüzüp chiqidu.
45-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri turmush muhitini we ékologiyilik muhitni asraydu we yaxshilaydu, bulghinishning bashqa ijtimaiy apetning aldini alidu we uni tügitidu, nopus, bayliq we muhit ishlirining tengkesh rawajlinishini ishqa ashuridu.
Tötinchi bab: milliy aptonomiyelik jaylarning xelq sot mehkimiliri we xelq teptish mehkimiliri
46-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning xelq sot mehkimiliri we xelq teptish mehkimiliri özi bilen teng derijilik xelq qurultiyi we uning daimiy komitéti aldida jawabkar bolidu. Milliy aptonomiyelik jaylarning teptish mehkimiliri yene yuqiri derijilik xelq teptish mehkimiliri aldida jawabkar bolidu. Milliy aptonomiyelik jaylardiki xelq sot mehkimilirining sot xizmiti aliy xelq sot mehkimisining we yuqiri xelq sot mehkimilirining nazaritide bolidu. Milliy aptonomiyelik jaylarning xelq teptish mehkimilirining xizmiti aliy xelq teptish mehkimisining we yuqiri derijilik xelq teptish mehkimilirining rehberlikide bolidu. Milliy aptonomiyelik jaylardiki xelq sot mehkimilirining we xelq teptish mehkimilirining rehberlik terkibide we xizmetchi xadimliri ichide térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyghan milletning xadimliri bolushi kérek.
47-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning xelq sot mehkimiliri we xelq teptish mehkimiliri délolarni qarap chiqish we tekshürüshte, shu jayda keng qollinilidighan tilni qollinishi hemde shu jayda keng qollinilidighan az sanliq millet til-yéziqini obdan bilidighan xadimlarni muwapiq seplishi kérek. Shu jayda keng qollinilidighan til-yéziqni bilmeydighan dewa ishtirakchilirigha terjime qildurup bérishi kérek. Qanun höjjetlirini emeliy éhtiyajgha qarap, shu jayda keng qollinilidighan bir xil yaki bir qanche xil yéziq bilen yézishi kérek. Her millet puqralirining dewa ishlirida öz millitining til-yéziqini qollinish hoquqi kapaletke ige qilinidu.
Beshinchi bab: milliy aptonomiyelik jaylardiki milliy munasiwet
48-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri öz tewesidiki milletlerning barawerlik hoquqidin behrimen bolushigha kapaletlik qilidu. Milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri her millet kadirlirini we ammisini ittipaqlashturup, ularning milliy aptonomiyelik jaylarni birlikte güllendürüsh yolidiki aktipliqini toluq qozghaydu.
49-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri her millet kadirlirigha bir-birining til-yéziqini öginish heqqide terbiye béridu we ilham béridu. Xenzu kadirlar shu jaydiki az sanliq milletlerning til-yéziqini öginishi kérek, az sanliq millet kadirliri öz millitining til-yéziqini öginish we ishlitish bilen bir waqitta, memliket boyiche qollinilidighan omumiy edebiy tilni we qéliplashqan xenzu yéziqinimu öginishi kérek. Milliy aptonomiyelik jaylardiki dölet xadimliridin shu jayda keng qollinilidighan ikki xildin artuq til-yéziqni pishshiq qollinalaydighanlarni mukapatlash kérek.
50-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri öz jayida topliship olturaqlashqan bashqa az sanliq milletlerning özlirige munasip aptonomiyelik jay yaki milliy yéza qurushigha yardem béridu. Milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri öz jayidiki milletlerning iqtisad, maarip, pen-téxnika, medeniyet, sehiye, tenterbiye ishlirini rawajlandurushigha yardem béridu. Milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri öz teweside tarqaq olturaqlashqa milletlerning alahidilikige we éhtiyajigha étibar béridu.
51-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri öz jayidiki milletlerge taqilidighan alahide mesililerni bir terep qilishta, ularning wekilliri bilen toluq kéngishishi, ularning pikrige hörmet qilishi shert.
52-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri öz jayidiki her millet puqralirining asasiy qanunda belgilengen puqraliq hoquqidin behrimen bolushigha kapaletlik qilidu we ulargha öteshke tégishlik puqraliq mejburiyitini ada qilish toghrisida terbiye béridu.
53-Madda milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organliri wetenni söyüsh, xelqni söyüsh, emgekni söyüsh, penni söyüsh, sotsiyalizmni söyüshtin ibaret ijtimaiy exlaqni teshebbus qilidu, öz jayidiki her millet puqraliri arisida wetenperwerlik terbiyisi, kommunistik terbiye we milliy siyaset terbiyisini élip baridu, her millet kadirliri we ammisigha bir-birige ishinish, bir-biridin öginish, bir-birige yardem bérish, bir-birining til-yéziqi, örp-aditi we diniy étiqadigha hörmet qilish, döletning birlikini we milletler ittipaqliqini birlikte qoghdash toghrisida terbiye béridu.
Altinchi bab: yuqiri derijilik dölet organlirining burchi
54-Madda yuqiri derijilik dölet organlirining milliy aptonomiyelik jaylargha dair qararliri, békitmiliri, buyruqliri we yolyoruqliri milliy aptonomiyelik jaylarning emeliy ehwaligha uyghun bolushi lazim.
55-Madda yuqiri derijilik dölet organliri milliy aptonomiyelik jaylarning iqtisadiy tereqqiyat istratégiyisini tetqiq qilish, tüzüsh we yolgha qoyush ishlirigha yardem bérishi we yétekchilik qilishi, milliy aptonomiyelik jaylarning iqtisad, maarip, pen-téxnika, medeniyet, sehiye, tenterbiye qatarliq ishlarni téz rawajlandurushigha maliye, pul muamilisi, maddiy eshya, téxnika we ixtisasliq xadim qatarliq jehetlerdin yardem bérishi kérek. Dölet étibar bérish siyasetlirini tüzüp, ichki-tashqi mebleghning milliy aptonomiyelik jaylargha sélinishigha yétekchilik qilidu we ilham béridu. Yuqiri derijilik dölet organliri xelq igiliki tereqqiyati bilen ijtimaiy tereqqiyat pilanini tüzüshte, milliy aptonomiyelik jaylarning alahidiliki we éhtiyajini étibargha élishi lazim.
56-Madda dölet bir tutash omumiy pilangha we bazar éhtiyajigha asasen, milliy aptonomiyelik jaylarda bayliq menbesini échish türlirini we asasiy muessese qurulushining türlirini aldi bilen muwapiq orunlashturidu. Dölet zor asasiy muesseselerge meblegh sélish türliride meblegh sélish salmiqini we siyaset xaraktérlik banka qerz puli bérish salmiqini muwapiq ashuridu. Dölet milliy aptonomiyelik jaylarda asasiy muessese qurulushini orunlashturghanda, milliy aptonomiyelik jaylarning yürüshleshken meblighige éhtiyajliq bolsa, oxshash bolmighan ehwalgha qarap, yürüshleshken mebleghni azaytish we kechürüm qilish yoli bilen étibar béridu. Dölet milliy aptonomiyelik jaylarning emeliy pen-téxnika keship qilish we pen-téxnika muweppeqiyetlirini réal ishlepchiqirish küchlirige aylandurush qedimini tézlitishige yardem béridu, emeliy téxnikini we rawajlinishigha sharait yar béridighan yuqiri, yéngi téxnikini zor küch bilen omumlashturidu, ixtisasliq pen-téxnika xadimlirining milliy aptonomiyelik jaylargha muwapiq éqishigha aktip yétekchilik qilidu, dölet milliy aptonomiyelik jaylargha qurulush türlirini yötkep bergende, shu jayning sharaitigha qarap, ilghar, qollinishqa bab üsküne we hüner-senet bilen teminleydu.
57-Madda dölet milliy aptonomiyelik jaylarning iqtisadiy tereqqiyat alahidilikige we éhtiyajigha asasen, pul baziri we kapital bazirini her tereplime ishqa sélip, milliy aptonomiyelik jaylargha pul muamilisi jehettin yar-yölek bolush salmiqini ashuridu. Pul muamile apparatliri milliy aptonomiyelik jaylardiki turaqliq mülükke meblegh sélish türlirining we döletning kesip siyasitige uyghun kélidighan karxanilarning bayliq menbesini échish, köp xil iqtisadni rawajlandurush jehettiki muwapiq meblegh telipige nuqtiliq yar-yölek bolushi lazim. Dölet soda bankilirining mililiy aptonomiyelik jaylargha qaritilghan krédit sélinmisini köpeytishige ilham bérip, shu jaylardiki karxanilarning muwapiq meblegh telipige aktip medet béridu.
58-Madda yuqiri derijilik dölet organliri maliye, pul muamilisi, ixtisasliq xadim qatarliq jehetlerdin milliy aptonomiyelik jaylardiki karxanilarning téxnika yéngilishigha yardem bérip, kesip qurulmisining yuqiri derijige kötürülüshini ilgiri süridu. Yuqiri derijilik dölet organliri milliy aptonomiyelik jaylardiki karxana bashqurush xadimliri we téxnika xadimlirining iqtisadi tereqqiy qilghan rayonlargha bérip öginishige teshkilatchiliqi qilishi we medet bérishi, shuning bilen bir waqitta iqtisadi tereqqiy qilghan rayonlardiki karxana bashqurush xadimliri we téxnika xadimlirining milliy aptonomiyelik jaylardiki karxanilargha bérip ishlishige yétekchiliki qilishi we ilham bérishi lazim.
59-Madda dölet türlük xas mebleghlerni tesis qilip, milliy aptonomiyelik jaylarning iqtisadiy qurulush we medeniyet qurulush ishlirini rawajlandurushigha yar-yölek bolidu. Dölet tesis qilghan türlük xas mebleghler we waqitliq mexsus milliy yardem pulini her qandaq orunning azaytiwétishige, tutup qélishigha, ishlitiwélishigha yol qoyulmaydu, uni aptonomiyelik jaylarning normal xam chot kirimi hésabigha kirgüzüwélishigha yol qoyulmaydu.
60-Madda yuqiri derijilik dölet organliri döletning milliy soda siyasitige we mililiy aptonomiyelik jaylarning éhtiyajigha asasen, milliy aptonomiyelik jaylarning soda, teminat-soda we tibbiy dorigerlik karxanilirigha sélinma meblegh, pul muamilisi, baj qatarliq jehetlerdin yar-yölek bolidu.
61-Madda dölet étibar bérish siyasetlirini tüzüp, milliy aptonomiyelik jaylarning tashqi iqtisad-sodini rawajlandurushigha yar-yölek bolidu, milliy aptonomiyelik jaylardiki ishlepchiqirish karxanilirining tashqi soda tijaritide öz aldigha ish körüsh hoquqini chongaytidu, üstünlükke ige yerlik mehsulatlarning ékisport qilinishigha ilham béridu, étibar bérish asasidiki chégra soda siyasitini yolgha qoyidu.
62-Madda xelq igilikining rawajlinishigha we maliye kirimining éshishigha egiship, yuqiri derijilik maliye milliy aptonomiyelik jaylargha maliyidin yötkep chiqim qilish salmiqini tedrijiy ashuridu. Adettikidek maliyidin yötkep chiqim qilish, mexsus tür boyiche maliyidin yötkep chiqim qilish, az sanliq milletlerge étibar bérish siyasiti boyiche maliyidin yötkep chiqim qilish yoli bilen, shuningdek dölet belgiligen bashqa shekiller bilen milliy aptonomiyelik jaylarning meblegh sélinmisini köpeytip, uni milliy aptonomiyelik jaylarning iqtisadiy tereqqiyati we ijtimaiy tereqqiyatini tézlitishige serp qilip, shu jaylarning tereqqiy qilghan rayonlar bilen bolghan perqini tedrijiy kichiklitidu.
63-Madda yuqiri derijilik dölet organliri milliy aptonomiyelik jaylarning déhqanchiliq, charwichiliq, ormanchiliq qatarliq jehetlerdiki ishlepchiqirish sharaitini we suchiliq, qatnash, énérgiye, alaqe qatarliq asasiy muesseselirini yaxshilishigha sélinma meblegh, pul muamilisi, baj qatarliq jehetlerdin yar-yölek bolidu; milliy aptonomiyelik jaylarning öz jayidiki bayliqtin muwapiq paydilinip, yerlik sanaetni, yéza-bazar karxanilirini, ottura, kichik karxanilarni, shuningdek az sanliq milletler alahide éhtiyajliq tawarlarning we eneniwi qol sanaet buyumlirining ishlepchiqirishini rawajlandurushigha yar-yölek bolidu.
64-Madda yuqiri derijilik dölet organliri iqtisadi tereqqiy qilghan rayonlarning milliy aptonomiyelik jaylar bilen iqtisadiy hemkarliq-téxnika hemkarliqini we sistéma boyiche köp qatlamliq, köp tereplik yardem bérish ishini qanat yaydurushigha teshkilatchiliq qilishi, medet bérishi we ilham bérishi, milliy aptonomiyelik jaylarning iqtisadiy ishlar, maarip, pen-téxnika, medeniyet, sehiye, tenterbiye ishlirini rawajlandurushigha yardem bérishi we türtke bolushi kérek.
65-Madda dölet milliy aptonomiyelik jaylarda bayliq menbesini échish, qurulush élip bérish waqtida, milliy aptonomiyelik jaylarning menpeetige étibar bérishi, bu ishlarni milliy aptonomiyelik jaylarning iqtisadiy qurulushigha paydiliq qilip orunlashturushi, shu jaydiki az sanliq milletlerning ishlepchiqirishi we turmushigha étibar bérishi kérek. Dölet tedbir qollinip, tebiiy bayliqni sirtqa chiqiridighan milliy aptonomiyelik jaylargha menpeet jehette melum tölem béridu. Dölet iqtisadi tereqqiy qilghan rayonlardiki karxanilarning öz ara payda-menpeet yetküzüsh prinsipi boyiche, milliy aptonomiyelik jaylargha bérip meblegh sélishigha, her xil shekildiki iqtisadiy hemkarliqni qanat yaydurushigha yétekchilik qilidu we medet béridu.
66-Madda yuqiri derijilik dölet organliri milliy aptonomiyelik jaylarning zor ékologiyilik tengpungluqi, muhit muhapizitini her tereplime tüzesh qurulushining türlirini xelq igiliki tereqqiyati bilen ijtimaiy tereqqiyat pilanigha kirgüzüp, bir tutash orunlashturushi lazim. Milliy aptonomiyelik jaylar döletning ékologiyilik tengpungluqi, muhit muhapizitige töhpe qoshqan bolsa, dölet ulargha menpeet jehette melum tölem béridu. Her qandaq teshkilat yaki shexs milliy aptonomiyelik jaylarda bayliq menbesini échish, qurulush élip bérish waqtida, ünümlük tedbir qollinip, shu jaylarning turmush muhiti we ékologiyilik muhitini qoghdishi we yaxshilishi, bulghinishning we bashqa ijtimaiy apetning aldini élishi we uni tügitishi kérek.
67-Madda yuqiri derijilik dölet organlirining milliy aptonomiyelik jaylardiki karxaniliri we kespiy orunliri döletning belgilimisi boyiche adem élish waqtida, aldi bilen shu jaylardiki az sanli milletlerdin alidu. Milliy aptonomiyelik jaylardiki karxanilar, kespiy orunlar shu jaylardiki aptonomiye organlirining aptonomiye hoquqigha hörmet qilishi, shu jaylarning aptonomiye nizamliri, ayrim nizamliri we yerlik nizamliri, qaidilirige riaye qilishi, shu jaylardiki aptonomiye organlirining nazaritini qobul qilishi kérek.
68-Madda yuqiri derijilik dölet organliri milliy aptonomiyelik jaylardiki aptonomiye organlirining raziliqini almay turup, milliy aptonomiyelik jaylargha qarashliq karxanilarning tewelik munasiwitini özgertse bolmaydu.
69-Madda dölet we yuqiri derijilik xelq hökümetliri milliy aptonomiyelik jaylardiki namrat rayonlargha maliye, pul muamilisi, maddiy eshya, téxnika, ixtisasliq xadim qatarliq jehetlerdin yölesh salmiqini ashurup, namrat ahalilerning namratliqtin tézrek qutulup, halliq sewiyige yétishige yardem bérishi lazim.
70-Madda yuqiri derijilik dölet organliri milliy aptonomiyelik jaylarning öz jayidiki milletlerdin her derijilik kadirlarni, türlük kespiy xadimlarni we téxnik ishchilarni köplep yétishtürüshige yardem béridu; milliy aptonomiyelik jaylarning éhtiyajigha asasen, milliy aptonomiyelik jaylarning xizmitige qatnashturush üchün her xil shekiller bilen muwapiq sanda oqutquchilar, doxturlar, pen-téxnika xadimliri we igilik bashqurush xadimlirini ewetidu, ulargha turmush teminati jehettin munasip étibar béridu.
71-Madda dölet milliy aptonomiyelik jaylargha qaritilghan maarip sélinmisini köpeytidu hemde alahide tedbirlerni qollinip, milliy aptonomiyelik jaylarning toqquz yilliq mejburiyet maaripini téz omumlashturushigha we bashqa maarip ishlirini téz rawajlandurushigha yardem bérip, her millet xelqining pen-medeniyet sewiyisini östürüshige yardem béridu. Dölet mexsus yaki asasen az sanliq millet oqughuchiliri qobul qilinidighan milliy aliy mekteplerni achidu, aliy mekteplerde milliy sinip, milliy teyyarliq kurslarni tesis qilidu hemde nishanliq qobul qilish, nishanliq teqsimlesh charisini qollansa bolidu. Aliy mektepler we téxnikomlar yéngi oqughuchi qobul qilish waqtida, imtihan bergen az sanliq millet oqughuchilirini qobul qilish ölchimi we shertini layiqida kengrek qoyuwétidu, nopusi pewquladde az bolghan az sanliq milletlerning imtihan bergen oqughuchilirigha alahide étibar béridu. Her derijilik xelq hökümetliri we mektepler köp xil tedbirlerni qollinip, ailiside iqtisadiy qiyinchiliqi bolghan az sanliq millet oqughuchilirining oqushni tamamlishigha yardem bérishi lazim. Dölet tereqqiy qilghan rayonlarda az sanliq millet oqughuchiliri qobul qilinidighan milliy ottura mekteplerni yaki adettiki ottura mekteplerde milliy siniplarni tesis qilip, ottura maaripni yolgha qoyidu. Dölet milliy aptonomiyelik jaylarning her millet oqutquchilirini terbiyilishi we yétishtürüshige yardem béridu. Dölet her millet oqutquchilirining we oqush püttürgen her millet oqughuchiliridin wezipe ötesh shertige uyghun kélidighanlirining milliy aptonomiyelik jaylargha bérip maarip, oqutush xizmiti bilen shughullinishigha teshkilatchiliq qilidu we ilham béridu hemde ulargha teminat jehette munasip étibar béridu.
72-Madda yuqiri derijilik dölet organliri her millet kadirliri we ammisi arisida milliy siyaset terbiyisini kücheytishi, milliy siyaset we alaqidar qanunlarning hörmetlinishi we ijra qilinish ehwalini daim tekshürüp turushi lazim.
Yettinchi bab: qoshumche qaide
73-Madda gowuyüen we uning alaqidar tarmaqliri özlirining xizmet hoquqi dairiside, bu qanunni yolgha qoyush üchün, memuriy nizam, qaide, konkrét tedbir we charilerni ayrim-ayrim tüzüp chiqishi kérek. Aptonom rayonluq we tewelikide aptonom oblast, aptonom nahiye bolghan ölke, biwasite qarashliq sheherlik xelq qurultayliri we ularning daimiy komitétliri öz jayining emeliy ehwaligha birleshtürüp, bu qanunni yolgha qoyushning konkrét charisini tüzüp chiqidu.
74-Madda bu qanun memliketlik xelq qurultiyi maqullighandin kéyin, 1984-yili 10-ayning 1-künidin étibaren yolgha qoyulidu.
