Möminjan ablikim 1976-yili 18-mart küni méhri atesh zémin qeshqerning maralbéshi nahiyisi tumshuq rayoni (hazirqi tumshuq shehiri) gha qarashliq shaqu yézisida meripetperwer xelq senetkari ailiside tughulghan. Möminjanning ailisi jaylashqan shaqu yézisi «dunya medeniyitining achquchi kömülgen» teklimakan qumliqining sirliq quchiqigha sozulup kirgen bolup, pütünley milliy tüs alghan elneghme-meshrepler, séhirlik riwayet-chöchekler, dalini qaplighan sansiz toghraqlar möminjanning sebiy chaghliridiki turmush réalliqi idi. Sebiy möminjan ötmüsh we bügüge shahid bolghan, kelgüsige yüzlengen, yüksek hayatiy küchke ige ashu qedim toghraqliqlarda oynaytti, charchighanda toghraqlarning sayisi astida olturup xiyal süretti. Chöcheklerdiki bext-saadet elchisi bolmish apaq saqalliq xizir boway, güzel bir nazininni küylep rawab chéliwatqan ashiq yigit, gül -chicheklerdin bézek taqighan aq qanatliq perizat qiz … qatarliq séhirlik obrazlar ashu toghraqliqlardin chiqip kélidighandekla tuyulatti.
Démekchimizki, hayatiy küchi urghup turghan, ana tupraqqa mehkem yépishqan qedim toghraqlar möminjangha ana zémingha muhebbet baghlash , senetni söyüsh , muweppeqiyet qazinish üchün yüksek irade tiklesh , jasaret bilen ijtimaiy réalliqqa yüzlinish … heqqide tunji derslerni bergen idi.
Möminjanning ailisidikiler kéyinche herxil sewebler tüpeylidin tumshuqtiki chong dadisining yénigha köchüp bardi. Möminjan bashlanghuch, ottura mekteplerde ela netijiler bilen oqudi. Bu jeryanda mekteptiki herxil ijtimaiy paaliyetlerge aktip qatnashti. Her qétim paaliyet bolsila möminjan naxsha éytatti. 1960-, 1970-Yillardiki untulghusiz senetkarimiz abduréhim exmidi teripidin wayigha yetküzüp oqulghan «jananim kelse» namliq xelq naxshisi möminjangha intayin chongqur tesir qilghan idi. Shunga möminjan bu naxshini putün hisiyati bilen éytishni öginiwaldi. Möminjan «jananim kelse» namliq bu naxshisi bilen bashlanghuchning kéyinki mezgilliride we ottura mektep hayatida nurghun alqishlargha érishkenlikini hazirmu xshalliq ichide esleydu.
1994-Yili yazda möminjan toluq otturini tamamlap, yuqiri numur bilen shinjang uniwérsitéti tarix fakultétining arxéologiye kespige qobul qilindi.
Möminjan naxsha-muzikigha chungqur muhebbet baghlighan turuqluq néme üchün senet kespini tallimay, arxéologiyidin ibaret gheyri senet kespide oquydu?
Asasiy seweb shu yerdiki, möminjanning ata terep bowisi Abduréhim Abdulla (yeni el söygen senetkarimiz abdulla abduréhimning dadisi) Uyghur eneniwi chalghulirining hemmisini dégüdek wayigha yetküzüp chalalaydighan, el ichide yuqiri abruygha ige xelq senetlari idi. «Medeniyet zor inqilabi» mezgilidiki esebiy siyasiy herketlerde bu möhtirem kishimu bashqa nurghun ziyaliylirimizgha oxshash jimaniy we ruhiy jehetlerde éghir ziyankeshlikke uchridi. Kéyin gerche weziyet yaxshilinip, ziyankeshlik axirlashqan bolsimu «sugha salsang su kötürmes misqal tömürni, altun bérip élip bolmas qalghan köngülni» dégendek, senet üchün tartqan elem we xorluq bu senetkarning qelbide saqaymas jarahetlerni qaldurghan idi. Shunga bu kishi öz jemetidin yene dawamliq senet bilen shughullanghuchilarning chiqishini xalimaytti. Emma, iradige xilap halda senet géni ghalip kélip, bu ailidin abdulla abduréhim we ablet ablikim yétiship chiqti (mana emdilikte bu ikkiylen Uyghur ammibab naxsha-muzika sahesige zor töhpe qoshqan, diqqetke sazawer cholpanlargha aylandi).
Möminjan yuqiridiki soalning jawabini toluqlap mundaq deydu: «aliy mektepning arxéologiye kespide oqughinimgha hergizmu pushayminim yoq, chünki mektepte nehayiti yaxshi oqudum. Jemiyetke bir bilimlik yash süpitide qedem bastim. Hazirmu arxéologiye hem tarixqa ait matériyallarni köp körimen. Aliy mekteptiki chaghlirimdimu qandaqla ijtimaiy paaliyet bolsa naxsha éytattim. Naxsha muzikigha bolghan muhebbetning qénimda bolushi méning naxshichi bolushumdiki bir seweb bolsa, xelqimning méni chetke qaqmighanliqi yene bir muhim seweb. Chünki, men deslepki léntamni chiqarghinimda, kishilerning: «bu bala özbékistanning, türkiyining naxshilirini éytidiken» dep manga zerbe bergen bolsa, naxsha éytishtin waz kéchip, öz kespimdin aspirantliqqa imtihan bérip tarixchi yaki arxéolog bolup kétishim tamamen mumkin idi. Lékin shu waqittlarda kishiler arisidin: «möminjan dep bir naxshichi yétiliwitiptu. Awazi abdulla abduréhimningkige oxshaydiken. Abdullaning inisi iken» dégendek yaxshi inkaslar chiqip, mini righbetlendürdi. Shuning bilen naxsha-muzika sahesige béshimchilap kirip kettim». Möminjan aliy mekteptimu nahayiti yaxshi oqudi. Mushu besh yil jeryanida u tunji nöwetlik «kojima yasnori (shyawdaw kangyü ) oqush mukapati», shangxey «bawgang oqush mukapati», «döletlik oqush mukapati» … qatarliq bir qanche mukapatlargha érishti. Herxil ijtimaiy paaliyetlerge tolimu aktip qatniship, institut «oqughuchilar edebiyat-senet bölümi» ning bashliqliq we fakultét «oqughuchilar oyushmisi» ning reislik wezipisini yaxshi ötidi. Herxil medeniy köngül échish paaliyetlirini teshkillep, oqughuchilarning meniwi turmushini béyitishqa bir kishilik hessisini qoshti. Bu chaghlardiki aldirash we japaliq öginish bésimi möminjanning naxsha-muzikigha bolghan méhir-muhebbitini yenimu kücheytiwetti. Mushundaq bir muhit ichide möminjanning tunji léntisi «xosh kétimen» neshirdin chiqti. Léntidiki «jananim kelse», «azghun» qatarliq nadir naxshilar chonglirimizning ditigha yaqqan bolsa, «güldeste», «xosh kétimen», «ey güzel», «lale» qatarliq naxshilar yashlirimizning rohigha tolimu xush yaqti.
Démek, naxsha-muzika sahesidiki tunji qedemning ongushluq bésilishi möminjanning ishenchisini yenimu ashurdi. Oqush püttürgen yili (yeni 1999-yili) möminjanning «chüshümde sen» namliq sintexse pilastinkisi we ünalghu léntisi neshirdin chiqti. Shundaq qilip möminjan naxsha-muzika bilen resmiy shughullinish yoligha qarap mangdi. 2002-Yili baharda neshir qilinip tarqitilghan «melikem» namliq sintexse pilastinkisi we ünalghu léntisi keng yashlirimizning qizghin alqishigha ériship, shu waqitqiche neshir qilinghan naxsha pilastinkiliri ichide yaxshi ijtimaiy ünüm we iqtisadi qimmet yaratti. 2003-Yilning béshida «wisal ishqi», yazda «chirayliq» qatarliq pilastinkiliri neshir qilindi. Shuni tekitlesh zörürki, «chüshümdesen», «melikem», «wisal ishqi» qatarliq pilastinka we léntilarda özbék, türük qatarliq qérindash xelqlerning naxsha-muzikiliri salmaq orun tutatti.
Möminjan gerche bu naxshilarni yaxshi özleshtürüp éytqan bolsimu, lékin uning senet qarishining yüksilishige egiship téximu kücheygen Uyghur naxsha muzika senitige bolghan mesuliyetchanliq rohi uning qelbige nurghun krizisliq oy-xiyallarni bexsh etti. U uyghurlarning özige mensup ammibab naxsha-muzikilarning köp bulishini tolimu ümid qildi (chünki, özimizning naxsha-muzikiliri téximu köp, téximu süpetlik bolghandila, talagha qatrap xeqningkini éytip yürmeydighan gep -te).
U yuqiriqidek yaxshi arzuning türütkiside, amalning bariche tiriship, «chirayliq» namliq pilastinkisida sap uyghurche naxshi-muzikining nisbitini %60 ge yetküzdi. Biraq, bir qisim naxshichilirimiz özbikche, türükche, hindiche, erebche, rosche naxshilarni köp özleshtürüp éytqanliqtin, Uyghur metbuat saheside ewjige chiqqan tenqid-munaziriler, hetta bezide nurmalliqtin halqip ketken, til-haqaret derijisige kütürülgen atalmish tenqidler Uyghur naxshichisi bolmish möminjanni tolimu biaram qildi. Mushundaq ehwal astida u naxshilirigha yéngi sewiye, yéngi hésiyat, yéngi mene izdep, ammibab naxsha-muzika sewiyisi jehette bizning xélila aldimizgha ütüp ketken ottura asiyagha nezer tashlidi we 2004-yili 11-ayda ottura asiya sepirini bashlidi.
Yawrupa edebiyat tarixini ögengenlerge melumki, girmaniyilik meshhur edib gyoté ijadiyette éghir krizisqa uchrighachqa 1786-yildin 1788-yilghiche italiyide sayahet qilip, öz meniwiyitini mukemmelleshtürgenidi. «Edibiy güllinish herikitining ochiqi hésablinidighan italiye gyoté üchün éytqanda, goya payansiz ketken senet mozéyidek körüngenidi, bu yerning kechki shepiqi, bolzano kochiliridiki qaynaq bazarlar, chirkaw tamliridiki heywetlik diniy resimler gyoténing öz-özini yéngibashtin bayqishdiki obyéktlardin bolghanidi. Italiyidiki ikki yilliq ziyaret gyoténing ijadiyitide körünerlik burulush hasil qilghanidi.»
