1. Isim. A :cha ①bir tughqan qérindashlar ichidiki özidin chong ayal tughqan: patemxan méning acham. ②Özidin chong ayallarni hörmetleshte éytilidu: ishik chékishnimu untup hasirap-hömüdep kirip kelgen perhatni göhernisaxan acha qizghin kütüwaldi.

2. ①Süpet. Bir gewdidin ajrilip chiqqan, bölüngen: acha yaghach. Acha quyruq. Acha yol. ②Isim. Nersilerning bir gewdidin ayrilip chiqqan qismi, böliki; putaq: qasim hoylidiki achigha chapinini ésip qoyup ittik öyge kirdi.＊Böre qoyning quyruqini achisidin chishlep ikki parche qiliwétiptu .③Isim. Bir nersini yölep qoyidighan tirek: biz örülüp ketmisun dep acha yölep qoyghan tamning yénidin öttuq.

①Acha-singilliri bar, acha singilliri bolghan. ②Özara acha-singil bolghan qérindashliq munasiwet.

Bir ata-anidin tughulghan her xil yashtiki qizlar.

Toymaydighan, nepsni yighmaydighan, nepsi yaman: ach köz toymas, béxil béyimas (maqal).

Xurapiy chüshenchide tamaq yewatqan kishige bashqa bir kishining ach közlük bilen qarishi netijiside tamaq yewatqan kishide qusush, qorsiqi aghrish, esneshke oxshash bir xil halet yüz bermek.

Közi ach, toymas: etidin kechkiche xeqning nersisini talishiwéridighan ach paqa bala ikensen.

①Süpet. Qorsiqida yégen nersisi qalmighan, tamaq yémigen, échirqighan: ach qorsaq.＊Ach öyde qétiq uyumas (maqal) .* Tartinghan ach qalar (maqal). ②Süpet. Köchme menilik söz. Qanaetsiz, shükür-qanaet qilmaydighan; toymas, ach köz: u bay bolghini bilen intayin ach adem iken .③Köchme menilik söz. Tolmighan, mukemmel emes; kem, püchek: ach dan. Ach qapiye. ④Isim. Achliq haliti we shundaq halettiki kishi: bir qarnim achtin ölmes (maqal).＊Ach némini yémes, toq némini démes (maqal). ⑤Süpet. Qéniq, toq emes; sus (reng heqqide): ach yéshil. Ach sériq. Ach kök. Ach qizil.

Yémek-ichmek, kiyim kéchiki yétishmeydighan, küni éghir, turmushi qiyin; intayin namrat: ach-yalingach qalmaq.

Ach qalghan we zarlanghan, japa-musheqqet tartqan, küni éghir: sherwanixan bilen rena uzun yollarni ach-zar, halsiz basqan bolsimu, qiyinchiliqlargha qilche perwa qilmidi.

Bezide ach, bezide toq; ach bilen toqning ariliqida, tapqanda yep, tapalmighanda yimey, toyup tamaq yéyelmigey: ach-toq yürmek. Ach toq qalmaq.

Péil ①jismaniy jehettin zeipleshmek, halsizlanmaq; küchi, quwwiti azaymaq: bedende aqsil maddisi azlap ketse, adem ajizlap, hayati xewpke yoluqidu.＊Bu yerler bek ajizlap ketkechke tüzük hosul alalmaywatimiz. ②Peslimek, boshimaq, töwenlimek (awaz heqqide): bowayning awazi bara-bara ajizlap kétiwatatti. ③Xireleshmek, nursizlanmaq: öy ichidiki jinchiragh ajizlap-ajizlap, axir öchüp qaldi. ④Küchidin qalmaq, nacharlashmaq, iqtidari töwenlimek: rastini éytsam közüm ajizlap qalghanmu, zadi séni tonuyalmaywatimen.

Isim. Jismaniy yaki rohiy jehettiki nuqsan; ajiz, zeip halet: mukemmel adem bolush üchün özide körülgen ajizliqlargha rehim-shepqet qilmasliq lazim.