1982- Yili 12- ayning 4- küni 5- nöwetlik memliktlik xelq qurultiyining 5- yighinida maqullanghan, 1982- yili 1 - ayning 4- küni memliketlik xelq qurultiyining élani bilen yolgha qoyushqa jakarlanghan, 1988– yili 4- ayning 12– küni 7- nöwetlik memliketlik xelq qurultiyining 1– yighinida maqullanghan «jungxua xelq jumhuriyiti asasiy qanunining tüzitilmisi», 1993– yili 3 – ayning 29– küni 8– nöwetlik memliketlik xelq qurultiyining 1– yighinida maqullanghan «jungxua xelq jumhuriyiti asasiy qanunining tüziltilmisi» we 2004– yili 3– ayning 14– küni 10– nöwetlik memliketlik xelq qultiyitining 2– yighinida maqulllanghan «jungxua xelq jumhuriyiti asasiy qanunining tüzitilmisi» ge asasen tüzitilgen.
1 – Bab omumiy programma
1 – Madda jungxua xelq jumhuriyiti ishchilar sinipi rehberlik qilidighan, ishchi, déhqanlar ittipaqini asas qilghan xelq démokratiyisi diktatoriliqidiki sotsiyalistik dölet. Sotsiyalistik tüzüm jungxua xelqjumhuriyitining tüp tüzmi. Sotsiyalistik tüzümge herqandaq teshkilat yaki shexsning buzghunchiliq qilishi meni qilinidu.
2 – Madda jungxua xelq jumhuriyitide barliq hakimiyet xelqqe mensup. Memliketlik xelq qurultiyi we yerlik her derijilik xelq qurultayliri xelqning dölet hakimiyitini yürgüzidighan organliridur. Xelq dölet ishlirini, iqtisadiy ishlarni we medeniyet ishlirini, jamaet ishlirini qanundiki belgilimiler boyiche türlük yollar we shekiller bilen bashquridu.
3 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining dölet apparatliri démokratiye – merkezleshtürüsh prinsipini yolgha qoyidu. Memliketlik xelq qurultiyimu, yerlik her derijilik xelq qurultaylirimu démokratik saylam arqiliq wujudqa kélidu, xelq aldida jawabkar bolidu, xelqning nazaritide bolidu. Döletning memuriy organliri, sot organliri, teptish organliri xelq qurultayliri teripidin wujudqa keltürülidu, ular aldida jawabkar bolidu, ularning nazaritide bolidu. Merkezdiki dölet apparatliri bilen jaylardiki dölet apparatlirining xizmet hoquqi merkezning bir tutash rehberlikide jaylarning teshebbuskarliqini we aktipliqini toluq jari qildurush prinsipi boyiche ayrilidu.
4 – Madda jungxua xelq jumhuriyitidiki hemme millet babbarawer. Dölet az sanliq milletlerning qanuniy hoquqi we menpeitigekapaletlik qilidu. Milletlerning barawerlik, ittipaqliq, hemkarliq munasiwitini qoghdaydu we rawajlanduridu. Herqandaq milletni kemsitish we ézishni meni qilidu, milletler ittipaqliqini buzidighan we milliy bölgünchilik qilidighan heriketlerni meni qilidu. Dölet az sanliq milletlerning alahidilikige we éhtiyajigha qarap, az sanliq millet rayonlirining iqtisadiy tereqqiyatini we medeniyet tereqqiyatini tézlitishke yardem béridu. Az sanliq milletler topliship olturaqlashqan jaylarda térritoriyilik aptonomiye yolgha qoyulidu, aptonomiye organliri tesis qilinidu, aptonomiye hoquqi yürgüzülidu. Milliy aptonomiyilik jaylarning hemmisi jungxua xelq jumhuriyitining ayrilmas qismidur. Milletlerning hemmisi öz til – yéziqini qollinish we tereqqiy qildurush erkinlikige, özlirining örp – adetlirini saqlap qélish yaki islah qilish erkinlikige ige.
5 – Madda jungxua xelq jumhuriyiti döletni qanun bilen idare qilishni yolgha qoyidu, qanun bilen idare qilinidighan sotsiyalistik dölet quridu. Dölet sotsiyalistik qanunchiliqning birlikini we izzet – hörmitini qoghdaydu. Qanun, memuriy nizam we yerlik nizamlarning héchqaysisi asasiy qanungha zit kelmesliki lazim. Barliq dölet organliri we qoralliq küchler, herqaysi partiyler we jamaet teshkilatliri, karxana teshkilatliri, kespiy teshkilatlar asasiy qanungha we qanunlargha riaye qilishi shert. Asasiy qanungha we qanunlargha xilap heriketler sürüshtürülüshi shert. Herqandaq teshkilatning yaki shexsning asasiy qanundin we qanunlardin halqip, imtiyazgha ige boluwélishigha yol qoyulmaydu.
6 – Madda jungxua xelq jumhuriyitide sotsiyalistik iqtisadiy tüzümning asasi – ishlepchiqirish wasitilirige bolghan sotsiyalistik omumiy mülükchilik, yeni omumiy xelq mülükchiliki we emgekchiler ammisining kolléktip mülükchilikidur. Sotsiyalistik omumiy mülükchilikte kishini kishi ékspilatatsiye qilidighan tüzüm yoqitilghan bolidu, herkim qabiliyitige yarisha ishlesh, herkimge emgikige qarap teqsim qilish prinsipi yolgha qoyulidu. Dölet sotsiyalizmning deslepki basquchida, omumiy mülükchilik asasiy gewde qilinidighan, köp xil mülükchilik igiliki birlikte rawajlandurulidighan asasiy iqtisadiy tüzümde ching turidu, emgekke qarap teqsim qilish asasiy gewde qilinidighan, köp xil teqsimat usuli teng mewjut bolup turidighan teqsimat tüzümide ching turidu.
7 – Madda dölet igilikidiki igilik yeni sotsiyalistik omumiy xelq mülükchilikidiki igilik – xelq igilikide yétekchi küch. Dölet dölet ilkidiki igilikning mustehkemlinishi we rawajlinishini kapaletke ige qilidu.
8 – Madda yézilardiki kolléktip iqtisadiy teshkilatlarda aililer boyiche höddige élip igilik bashqurush asas qilinghan, bir tutash bashqurush bilen tarqaq bashqurush birleshtürülgen qosh qatlamliq igilik bashqurush tüzülmisi yolgha qoyulidu. Yézilardiki ishlepchiqirish, teminat – soda, amanet – qerz, istémal qatarliq türlük shekildiki kopiratsiye igilikliri emgekchiler ammisining sotsiyalistik kolléktip mülükichlikidiki igiliktur. Yézilardiki kolléktip iqtisadiy teshkilatlargha qatnashqan emgekchiler qanunda belgilengen dairide qalduruq yer, qalduruq tagh, aile qoshumche kespini bashqurush we qalduruq charwilarni béqish hoquqigha ige. Sheher – bazarlardiki qol sanaet, sanaet, binakarliq, transport, soda, mulazimetchilik qatarliq kesiplerning türlük shekildiki kopiratsiye igiliklirining hemmisi emgekchiler ammisining sotsiyalistik kolléktip mülükchilikidiki igiliktur. Dölet sheher weyézilardiki kolléktip iqtisadiy teshkilatlarning qanuniy hoquq we menpeitini qoghdaydu, kolléktip igilikining rawajlinishigha ilham béridu, yétekchilik qilidu we yardem béridu.
9 – Madda kan bayliqi, su, orman, tagh, yaylaq, boz yer, sahil qatarliq tebiiy bayliqlar dölet mülki yeni omumiy xelq mülki bolidu; qanunda kolléktip mülki dep belgilengen orman we tagh, yaylaq, boz yer, sahil buninggha kirmeydu.
Dölet tebiiy bayliqlardin muwapiq paydilinishqa kapaletlik qilidu, etiwarliq haywanat we ösümlüklerni qoghdaydu. Herqandaq teshkilatning yaki sheisning tebiiy bayliqlarni herqandaq yol bilen igiliwélishi yaki buzushini meni qilidu.
10– Madda sheherlerdiki yerler dölet mülki bolidu. Yézilardiki we shehe etrapi rayonliridiki yerlerning qanunda dölet mülki dep beleilengendin bashqiliri kolléktip mülki bolidu; öy orni we qalduruq yer, qalduruq taghlarmu kolléktip mülki bolidu. Dölet jamaet menpeitining éhtiyaji üchün, qanundiki belgilimiler boyiche yerni yighiwalsa yaki élip ishletse bolidu hemde tölem béridu. Herqandaq teshkiltning yaki shexsning yerlerni igiliwélishigha, élish – sétishigha, ijarige bérishige yaki bashqa shekiller bilen qanunsiz ötünüp bérishige yol qoyulmaydu. Yerlerdin paydilinish hoquqini qanundiki belgilime boyiche ötünüp bérishke bolidu. Yer ishletküchi herqandaq teshkilat we shexs yerdin muwapiq paydilinishi lazim.
11- Madda qanunda belgilengen dairidiki yekke igilik, xususiy igilik qatarliq omumiy mülükchilikte bolmighan igiler sotsiyalistik bazar igilikining muhim terkibiy qismi. Dölet yekke igilik, xususiy igilik qatarliq omumiy mülükchilikte bolmighan igiliklerning qanuniy hoquqi we menpeitini qoghdaydu. Dölet omumiy mülükchilikte bolmighan igiliklerning tereqqiyatigha ilham hem medet béridu we yétekchilik qilidu hemde omumiy mülükchilikte bolmighan igiliklerni qanun boyiche nazaret qilidu we bashquridu.
12 – Madda sotsiyalistik jamaet mülki muqeddes we dexlisizdur. Dölet sotsiyalistik jamaet mülkini qoghdaydu. Herqandaq teshkilatning yaki sheisning dölet we kolléktip mülkini herqandaq yol bilen igiliwélishi yaki buzushini meni qilidu.
13 – Madda puqralarning qanunluq xususiy mülki dexlisizdur. Dölet puqralarning xususiy mülük hoquqini we warisliq hoquqini qanundiki belgilimiler boyiche qoghdaydu. Dölet jamaet menpeitining éhtiyaji üchün, puqralarning xususiy mülkini qanundiki belgilimiler boyiche yighiwalsa yaki élip ishletse bolidu hem tölem béridu.
14 – Madda dölet emgekchilerning aktipliqini we téxnika sewiyisini östürüsh, ilghar pen - téxnikini omumlashturush, igilik bashqurush tüzülmisini we karxana bashqurush tüzümini mukemmelleshtürüsh, türlük shekildiki sotsiyalistik mesuliyet tüzümlirini yolgha qoyush, emgek teshkilatlirini yaxshilash arqiliq, emgek ünümdarliqini we iqtisadiy ünümni üzlüksiz östüridu, ijtimaiy ishlepchiqirish küchlirini rawajlanduridu. Dölet iqtisadchilliqni qattiq yolgha qoyup, israpchiliqqa qarshi turidu. Dölet jughlanma bilen istémalni muwapiq orunlashturidu, dölet, kolléktip we shexsning menpeitige teng étibar béridu, ishlepchiqirishni rawajlandurush asasida xelqning maddiy we medeniy turmushini peydinpey yaxshilaydu. Dölet iqtisadiy tereqqiyat sewiyisige uyghun kélidighan ijtimaiy kapalet tüzümini berpa qilidu we mukemmelleshtüridu.
15 – Madda dölet sotsiyalistik bazar igilikini yolgha qoyidu. Dölet iqtisadiy qanun chiqirish ishini kücheytidu, makroluq tengshesh – tizginlesh ishini mukemmelleshtüridu. Dölet herqandaq teshkilatning yaki shexsning ijtimaiy – iqtisadiy tertipni qalaymiqanlashturushni qanun boyiche meni qilidu.
16 – Madda dölet karxaniliri qanunda belgilengen dairide öz aldigha igilik bashqurushqa hoquqluq. Dölet karxaniliri qanundiki belgilime boyiche, ishchi – xizmetchiler qurultiyi we bashqa shekiller arqiliq démokratik bashqurushni yolgha qoyidu.
17 – Madda kolléktip iqtisadiy teshkilatlar démokratik bashqurushni yolgha qoyidu, qanun boyiche bashqurghuchi xadimlarni saylaydu we wezipisidin qalduridu, igilik bashqurush jehettiki chong – chong mesililerni belgileydu.
18 – Madda jungxua xelq jumhuriyiti chet ellerning karxaniliri we bashqa iqtisadiy teshkilatlarning yaki chet ellik shexslerning jungxua xelq jumhuriyitining qanundiki belgilimilimiler boyiche junggoda meblegh sélishigha, junggo karxaniliri yaki bashqa iqtisadiy teshkilatliri bilen her xil shekildiki iqtisadiy hemkalirqni yolgha qoyushigha ruxset qilidu. Chet ellerning junggo zéminidiki karxaniliri we bashqa iqtisadiy teshkilatliri shuningdek junggo – chet el shérikchilikidiki karxanilar jungxua xelq jumhuriyitining qanunlirigha riaye qilishi shert. Ularning qanuniy hoquqi we menpeiti jungxua xelq jumhuriyitining qanuni bilen qoghdilidu.
19 – Madda dölet sotsiyalistik maarip ishlirini rawajlandurup, pütün memliket xelqining pen – medeniyet sewiyisini östüridu. Dölet her xil mekteplerni échip, bashlanghuch mejburiyet maaripini omumlashturidu, ottura maarip, kespiy maarip we aliy maaripni rawajlanduridu hemde oqush yéshidin burunqi maaripni rawajlanduridu. Dölet her xil maarip muesseslirini köpeytip, sawatsizliqni tügitidu, ishchilarni, déhqanlarni, dölet xadimlirini we bashqa emgekchilerni siyasiy, medeniyet, ilim – pen, téxnika we kespiy jehetlerdin terbiyileydu, özlükidin öginip kamalet tépishqa ilham béridu. Dölet kolléktip iqtisadiy teshkilatlarning, döletning karxana – kespiy teshkilatlirining we bashqa ijtimaiy küchlerning qanundiki belgilime boyiche türlük maarip ishlirini yolgha qoyushigha ilham béridu. Dölet memliket boyiche qollinidighan omumiy edebiy tilni omumlashturidu.
20 – Madda dölet tebiiy pen we ijtimaiy pen ishlirini rawajlanduridu, pen we téxnika bilimlirini omumlashturidu, ilmiy tetqiqat muweppeqiyetlirini we téxnika sahesidiki ijadiyet – keshpiyatlarni mukapatlaydu.
21 – Madda dölet dawalash, saqliqni saqlash ishlirini, hazirqi zaman tébabetchilik – dorigerlik ishlirini we élimizning eneniwi tébabetchilik – dorigerlik ishlirini rawajlanduridu, yézilardiki kolléktip iqtisadiy teshkilatlarning, döletning karxana – kespiy teshkilatlirining we mehelle teshkilatlirining her xil dawalash, saqliqni saqlash muessesilirini qurushighailham we medet béridu, ammiwi taziliq paaliyetlirini qanat yaydurup, xelqning salametlikini qoghdaydu. Dölet tenterbiye ishlirini rawajlandurup, ammiwi tenterbiye paaliyetlirini qanat yaydurup, xelqning jismaniy quwwitini ashuridu.
22 – Madda dölet xelq üchün xizmet qilidighan, sotsiyalizm üchün xizmet qilidighan edebiyat – senet ishlirini, axbarat, radio – téléwiziye ishlirini, neshriyatchiliq, kitab tarqitish ishlirini, kutupxana, muzéy, medeniyet yurti we bashqa medeniyet ishlirini rawajlanduridu, ammiwi medeniyet paaliyetlirini qanat yayduridu. Dölet meshhur yadikarliqlarni, qimmetlik asar etiqilerni we bashqa muhim tarixiy medeniy miraslarni qoghdaydu.
23 – Madda dölet sotsiyalizm üchün xizmet qilidighan her xil ixtisasliq xadimlarni yétishtürüp, ziyaliylar qoshunini kéngeytidu, ularning sotsiyalistik zamaniwilashturush qurulushidiki rolini toluq jari qilishi üchün sharait yaritip béridu.
24 – Madda dölet ghaye terbiyisi, exlaq terbiyisi, medeniyet terbiyisi, intizam we qanunchiliq terbiyisini omumlashturush arqiliq, sheher – yézilarda oxshash bolmighan dairidiki amma arisida her xil qaide, ehdinamilerni tüzüsh we ijra qilish arqiliq, sotsiyalistik meniwi medeniylik qurulushini kücheytidu. Dölet wetenni söyidighan, xelqni söyidighan, emgekni söyidighan, penni söyidighan, sotsiyalizmni söyidighan ijtimaiy exlaqni teshebbus qilidu, xelq arisida wetenperwerlik kolléktipchiliq terbiyisi we intérnatsionalizmliq, kommunistik terbiye élip baridu, dialéktik matériyalizmliq we tarixiy matériyalizmliq terbiye élip bardidu, kapitalistik, féodalliq chirik idiyige we bashqa chirik idiyilerge qarshi turidu.
25 – Madda dölet pilanliq tughutni yolgha qoyup, nopusning köpiyishini iqtisadiy we ijtimaiy tereqqiyat pilanigha uyghunlashturidu.
26 – Madda dölet turmush muhitini we ékologiyilik muhitni muhapizet qilidu we yaxshilaydu, bulghinishning we bashqa ijtimaiy ziyandashliqining aldini alidu hemde ularni tizginleydu. Dölet köchet tikip orman bina qilishqa teshkilatchiliq qilidu we ilham béridu, ormanlarni muhapizet qilidu.
27 – Madda barliq dölet organliri ixcham bolush prinsipini yolgha qoyidu, xizmet mesuliyet tüzümini yolgha qoyidu, xadimlarni terbiyilesh we sinash tüzümini yolgha qoyidu, xizmet süpitini we xizmet ünümini üzlüksiz östüridu, byurokratliqqa qarshi turidu. Barliq dölet organliri we dölet xadimliri xelqning qollishigha tayinishi, xelq bilen zich alaqe baghlap turushi, xelqning pikir we tekliplirige qulaq sélishi, xelqning nazaritini qobul qilishi, xelq üchün tiriship xizmet qilishi shert.
28 – Madda dölet jemiyet tertipini qoghdaydu, wetenge asiyliq qilidighan we döletning bixerterlikige xewp yetküzidighan bashqa jinayi heriketlerni basturidu, jemiyet amanliqigha xewp yetküidighan, sotsiyalistik iqtisadqa buzghunchiliq qilidighan heriketler we bashqa jinayi heriketler bilen shughullanghanlarni jazalaydu, jinayetchilerni jazalaydu we özgertidu.
29 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining qoralliq küchliri xelqqe mensup. Ularning wezipisi dölet mudapiesini mustehkemlesh, tajawuzchiliqqa qarshi turush, wetenni qoghdash, xelqning tinch emgikini qoghdash, döletning qurulush ishlirigha qatnishish, xelq üchün tiriship xizmet qilish. Dölet qoralliq küchlerni inqilabiylashturush, zamaniwilashturush, muntizimlashturush qurulushini kücheytip, dölet mudapiesi küchini ashuridu.
30 – Madda jungxua xelq jumhuriyitide memuriy rayonlarning bölünüshi mundaq bolidu
(1) Pütün memliket ölke, aptonom rayon, biwasite qarashliq sheherlerge bölünidu
(2)Ölke we aptonom rayonlar aptonom oblast, nahiye, aptonom nahiye, sheherlerge bölünidu
(3)Nahiye we aptonom nahiyiler yéza, milliy yéza, bazarlargha bölünidu. Biwasite qarashliq sheher we chongraq sheherler rayon, nahiyilerge bölünidu. Aptonom oblastlar nahiye, aptonom nahiye, sheherlerge bölünidu. Aptonom rayonlar, aptonom oblastlar, aptonom nahiyilerning hemmisi milliy aptonomiyilik jaylardur.
31 – Madda dölet zörür tépilghanda alahide memuriy rayon tesis qilidu, alahide memuriy rayonda yolgha qoyulidighan tüzümlerni memliketlik xelq qurultiyi konkrét ehwalgha qarap qanun arqiliq belgileydu.
32 – Madda jungxua xelq jumhuriyiti junggo zéminidiki chet elliklerning qanuniy hoquqi we menpeitini qoghdaydu, junggo zéminidiki chet ellikler jungxua xelq jumhuriyitining qanunlirigha riaye qilishi shert. Jungxua xelq jumhuriyiti siyasiy seweb bilen panah tiligen chet elliklerge panahlinish hoquqi béridu.
2 -Bab puqralarning asasiy hoquqi we mejburiyiti
33 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining tewelikide bolghanliki kishi jungxua xelq jumhuriyitining puqrasidur. Jungxua xelq jumhuriyitining puqraliri qanun aldida babbarawer. Dölet kishilik hoquqni hörmet qilidu we kapaletke ige qilidu. Herqandaq puqra asasiy qanunda we qanunlarda belgilengen hoquqtin behrimen bolidu, shuning bilen bille ular asasiy qanunda we qanunlarda belgilengen mejburiyetni ada qilishi shert.
34 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining yéshi 18 ge tolghan puqralirining hemmisi milliti, irqi, jinsiy, kespi, aile kélip chiqishi, diniy étiqadi, bilim derijisi, mal – mülük ehwali we olturaqlishish waqtigha qarimay, saylash hoquqigha we saylinish hoquqigha ige; lékin qanun boyiche siyasiy hoquqtin mehrum qilinghanlar buning sirtida.
35 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining puqraliri söz, metbuat, yighin ötküzüsh, teshkilatlargha uyushush, namayish qilish, küch körsitish erkinlikige ige.
36 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining puqraliri diniy étiqad erkinlikige ige. Herqandaq dölet orginining, jamaet teshkilati we shexsning puqralarni dingha étiqad qilishqa yaki étiqad qilmasliqqa zorlishigha, dingha étiqad qilidighan puqralarnimu, dingha étiqad qilmaydighan puqralarnimu kemsitishige yol qoyulmaydu. Dölet normal diniy paaliyetlerni qoghdaydu. Herqandaq kishining dindin paydilinip jemiyet tertipini buzidighan, puqralarning salametlikige ziyan yetküzidighan, döletning maarip tüzümige tosqunluq qilidighan heriketlerni élip bérishigha yol qoyulmaydu. Diniy teshkilatlar we diniy ishlar chet el küchlirige béqinmaydu.
37 – Madda jungxua xelq jumhuriyiti puqralirining jismaniy erkinliki dexlisizdur. Herqandaq puqra xelq teptish mehkimisining testiqisiz yaki qararisiz yaki xelq sot mehkimisining qararisiz we jamaet xewpsizliki orginining ijrasisiz qolghaélinmaydu. Puqralarni qanunsiz qamap qoyush we bashqa qanunsiz yollar bilen jismaniy erkinlikidin mehrum qilish yaki ularning jismaniy erkinlikini cheklesh meni qilinidu, puqralarning yénini qanunsiz axturush meni qilinidu.
38 – Madda jungxua xelq jumhuriyiti puqralirining kishilik izziti dexlisizdur. Puqralargha herqandaq yol bilen haqaret keltürüsh, töhmet qilish we qarar chaplap ziyankeshlik qilish meni qilinidu.
39 – Madda jungxua xelq jumhuriyiti puqralirining öy - jayi dexlisizdur. Puqralarning öyini qanunsiz axturush yaki ularning öyige qanunsiz basturup kirish meni qilinidu.
40 – Madda jungxua xelq jumhuriyiti puqralirining xet – alaqe erkinliki we xet – alaqe mexpiyiti qanun bilen qoghdilidu. Dölet bixeterlikining éhtiyaji yaki jinayi ishlar jinayitini sürüshtürüsh éhtiyaji bilen jamaet xewpsizliki organliri yaki teptish organliri xet – alaqilerni qanunda belgilengen resmiyet boyiche tekshürgendin bashqa, herqandaq teshkilatning yaki sheisning herqandaq bahane bilen puqralarning xet – alaqe erkinlikige we xet – alaqe mexpiyitige dexli – teruz yetküzüshige yol qoyulmaydu.
41 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining puqraliri herqandaq dölet orgini we dölet xadimi üstidin tenqid we teklip bérish hoquqigha ige; herqandaq dölet orgini we dölet xadimining qanungha xilapliq qilish we wezipisini ada qilmasliq heriketliri üstidin munasiwetlik dölet organlirigha shikayet qilish, erz qilish yaki pash qilish hoquqigha ige, lékin pakit oydurush yai pakitni burmilash yoli bilen qara chaplap ziyankeshlik qilishqa yol qoyulmaydu. Munasiwetlik dölet organliri puqralar shikayet qilghan, erz qilghan yaki pash qilghan ishlarni éniqlap, mesulluq bilen bir terep qilishi shert. Herqandaq kishining bésim ishlitishige we zerbe bérip öch élishigha yol qoyulmaydu. Puqraliq hoquqi dölet organlirining we dölet xadimlirining dexli - eruzigha uchrap ziyan tartqanlar qanundiki belgilimiler boyiche ziyanni tölitiwélishqa hoquqluq.
42 – Madda jungxua xelq jumhuriyiti puqralirining emgek qilish hoquqi we mejburiyiti bar. Dölet ishqa orunlishishqa türlük yollar bilen sharait yaritidu, emgek muhapizitini kücheytidu, emgek sharaitini yaxshilaydu hemde ishlepchiqirishni rawajlandurush asasida emgek heqqini we parawanliq teminatini östüridu. Emgek qilish – emgek iqtidarigha ige hemme puqraning shereplik burchi. Dölet karxanilirida ishleydighan emgekchilermu, sheher – yézilardiki kolléktip iqtisadiy teshkilatlarda ishleydighan emgekchilermu öz emgikige döletning igisi süpitide muamile qilishi lazim. Dölet sotsiyalistik emgek musabiqisini teshebbus qilidu, emgek nemunichilirini we xizmet ilgharlirini mukapatlaydu. Dölet puqralarning xalisane emgek bilen shughullinishini teshebbus qilidu. Dölet ishqa orunlishish aldida turghan puqralarni ishqa orunlashturush munasiwiti bilen tégishlik derijide terbiyileydu.
43- Madda jungxua xelq jumhuriyitining emgekchiliri dem élish hoquqigha ige. Dölet emgekchiler dem alidighan we kütünidighan muessesilerni köpeytidu, ishchi – xizmetchilerning ish waqtini we dem élish tüzümini belgileydu.
44 – Madda dölet qanunidiki belgilimilerge binaen, karxana teshkilatlirining, kespiy teshkilatlarning ishchi – xizmetchilirini we dölet organlirining xadimlirini pénsiyige chiqirish tüzümini yolgha qoyidu. Pénsiyige chiqqan xadimlarning turmushigha dölet we jemiyet kapaletlik qilidu.
45 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining puqraliri qérighanda, késel bolghanda yaki emgek iqtidaridin qalghanda, dölettin we jemiyettin maddiy yardem élish hoquqigha ige. Dölet puqralarning bu hoquqidin behrimen bolushi üchün zörür bolghan ijtimaiy sughurta, ijtimaiy qutquzush we dawalash, saqliqni saqlash ishlirini rawajlanduridu. Dölet we jemiyet méyip herbiylerning turmushigha kapaletlik qilidu, inqilabiy qurbanlarning aile tawabiatlirigha nepiqe béridu, herbiylerning aile tawabiatlirigha étibar béridu. Dölet we jemiyet ema, gas, gacha we bashqa méyip puqralarning ishqa orunlishishgha turmushini seremjanlashturushigha we bilim élishigha yardem béridu.
46 – Madda jungxua xelq jumhuriyiti puqralirining bilim élish hoquqi we mejburiyiti bar. Dölet yashlarni, ösmürlerni we balilarni terbiyilep, exlaqiy, eqli we jismaniy jehetlerdin etrapliq yétildüridu.
47 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining puqraliri ilmiy tetqiqat, edebiyat – senet ijadiyiti we bashqa medeniy paaliyetler bilen shughullinish erkinlikige ige. Dölet maarip, ilim – pen, téxnika, edebiyat, senet we bashqa medeniyet ishliri bilen shughullanghuchi puqralarning xelqqe paydiliq ijabiy xizmitige ilham béridu we yardem béridu.
48 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining ayalliri siyasiy, iqtisadiy, medeniy, ijtimaiy weailiwi hayat saheliri qatarliq herqaysi sahelerde erler bilen hoquqqa ige. Dölet ayallarning hoquqi we menpeitini qoghdaydu, erler bilen ayallarning oxshash ishigha oxshash heq béérishni yolgha qoyidu, ayal kadirlarni yétishtüridu we tallap östüridu.
49 – Madda nikah, aile, anilar, we balilar dölet teripidin muhapizet qilinidu. Er bilen xotnning pilanliq perzent körüsh mejburiyiti bar. Ata – anining quramigha yetmigen balilirini béqish we ularning halidin xewer élish mejburiyiti bar. Nikah erkinlikige buzghunchiliq qilish meni qilinidu, qérilarni, ayallarni we balilarni xarlash meni qilinidu.
50 – Madda jungxua xelq jumhuriyiti junggo muhajirlirining heqqaniy hoquqi we menpeitini qoghdaydu, wetenge qaytip kelgen muhajirlarning we muhajirlarning aile tawabiatlirining qanuniy hoquq – menpeitini qoghdaydu.
51 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining puqraliri erkinlik we hoquqtin behrimen blghanda, döletning, jemiyetning, kolléktipning menpeitige we bashqa puqralarning qanuniy erkinliki we hoquqigha ziyan yetküzmesliki kérek.
52 – Madda jungxua xelq jumhuriyiti puqralirining döletning birlikini we pütün memlikitimizdiki milletlerning ittipaqliqini qoghdash mejburiyiti bar.
53 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining puqraliri asasiy qanungha we qanunlargha riaye qilishi, döletning mexpiyitini saqlishi, jamaet mülkini asrishi, emgek intizamigha riaye qilishi, jamaet tertipige riaye qilishi, ijtimaiy exlaqqa hörmet qilishi shert.
54 – Madda jungxua xelq jumhuriyiti puqralirining wetenning bixeterlikini, shan – shöhritini we menpeitini qoghdash mejburiyiti bar, ular wetenning bixeterlikige, shan - shöhritige we menpeitige ziyan yetküzidighan heriketlerni qilmasliqi kérek.
55 – Maddawetenni qoghdash, tajawuzchiliqqa qarshi turush jungxua xelq jumhuriyitining herbir puqrasining muqeddes burchidur. Qanun boyiche herbiy xizmet ötesh we xelq eskiri teshkilatigha qatnishish jungxua xelq jumhuriyiti puqralirining shereplik mejburiyitidur.
56 – Madda jungxua xelq jumhuriyiti puqralirining qanun boyiche baj tölesh mejburiyiti bar.
3 – Bab dölet apparatliri
1 – Paragraf memliketlik xelq qurultiyi
57 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining memliketlik xelq qurultiyi döletning aliy hakimiyet orginidur. Memliketlik xelq qurultiyining daimiy komitéti uning daimiy orginidur.
58 – Madda memliketlik xelq qurultiyi we memliketlik xelq qurultiyining daimiy komitéti döletning qanun chiqirish hoquqini yürgüzidu.
59 – Madda memliketlik xelq qurultiyi ölke, aptonom rayon, biwasite qarashliq sheherler, alahide memuriy rayonlar we armiye saylighan wekillerdin terkib tapidu. Uningda hemme az sanliq milletning muwapiq sanda wekili bolushi kérek. Memliketlik xelq qurultiyining wekillirini saylashqa memliketlik xelq qurultiyining daimiy komitéti riyasetchilik qilidu. Memliketlik xelq qurultiyi wekillirining sani we wekil saylash usuli qanunda belgilinidu.
60 – Madda her nöwetlik memliketlik xelq qurultiyining wakalet mudditi besh yil bolidu. Memliketlik xelq qurultiyining daimiy komitéti memliketlik xelq qurultiyining wakalet mudditi toshushtin ikki ay ilgiri, kéler nöwetlik memliketlik xelq qurultiyining wekillirini saylash ishini püttürüp bolushi lazim. Eger saylam ötküzgili bolmaydighan pewquladde ehwal bolup qalsa, memliketlik xelq qurultiyining daimiy komitéti öz terkibidiki barliq xadimlarning üchtin ikki qismidin köprekining xelq qurultiyining wakalet mudditini uzartsa bolidu. Pewquladde ehwal ayaqlashqandin kéyinki bir yil ichide kéler nöwetlik memliketlik xelq qurultiyining wekillirini saylash ishini püttürüp bolushi lazim.
61 – Madda memliketlik xelq qurultiyining yighini yilida bir qétim ötküzülidu, yighinni memliketlik xelq qurultiyining daimiy komitéti chaqiridu. Memliketlik xelq qurultiyining daimiy komitéti zörür tapsa yaki memliketlik xelq qurultiyi wekillirining beshtin bir qismidin köpreki teklip qoysa, memliketlik xelq qurultiyining yighinini qerelsiz chaqirishqa bolidu. Memliketlik xelq qurultiyi yighin ötküzgende, yighingha riyasetchilik qilidighan heyet riyaset saylaydu. Uj3EReZ !
62 – Madda memliketlik xelq qurultiyi töwendiki xizmet hoquqlirini yürgüzidu
(1) Asasiy qanungha tüzitish kirgüzüidu
(2) Asasiy qanunning emelge qoyulushigha nazaretchilik qilidu
(3) Jinayi ishlargha, heq telep ishlirigha, dölet apparatigha we bashqa ishlargha dair négizlik qanunlarni tüzidu we ulargha tüzitish kirgüzidu
(4) Jungxua xelq jumhuriyitining reisini we muawin reisini saylaydu
(5)Jungxua xelq jumhuriitining reisining körsitishi bilen, gowuyüen zunglisining namzatini qarardin ötküzidu; gowuyüen zunglisining körsitishi bilen, gowuyüenning muawin zunglilirining, dölet komissarlirining, ministirlarning, komitét mudirlirining, bash mupettishning we bash katipning namzatlirini qarardin ötküzidu
(6) Merkiiy herbiy komitétning reisini saylaydu; merkiziy herbiy komitét reisining körsitishi bilen, merkiziy herbiy komitét terkibige kiridighan bashqa xadimlarning namzatlirini qarardin ötküzidu
(7) Aliy xelq sot mehkimisining bashliqini saylaydu
(8) Aliy xelq tepitish mehkisining bashliqini saylaydu
(9)Xelq igiliki tereqqiyati we ijtimaiy tereqqiyat pilanini, pilanning ijrasi toghrisidiki doklatni tekshüridu we testiqlaydu
(10) Döletning xam chotini we xam chotning ijrasi toghrisidiki doklatni tekshüridu we testiqlaydu
(11) Memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining namuwapiq qararlirini özgertidu yaki bikar qilidu
(12) Ölke, aptonom rayon we biwasite qarashliq sheherlerning tesis qilinishini testiqlaydu
(13) Alahide memuriy rayonning tesis qilinishi we uning tüzümliri toghrisida qarar chiqiridu
(14) Urush we tinchliq mesililiri toghrisida qarar chiqiridu
(15) Döletning aliy hakimiyet orgini yürgüzüshke tégishlik bashqa xizmet hoquqlirini yürgüzidu.
63 – Madda memliketlik xelq qurultiyi töwendiki xadimlarni wezipisidin qaldurushqa hoquqluq
(1) Jungxua xelq jumhuriyitining reisi we muawin reisi
(2)Gowuyüenning zunglisi, muawin zungliliri, dölet komissarliri, ministirlar, komitét mudirliri, bash mupettish, bash katip :
(3) Merkiziy herbiy komitétning reisi w merkiziy herbiy komitétning terkibidiki bashqa xadimlar
(4) Aliy xelq sot mehkimisining bashliqi
(5) Aliy xelq teptish mehkimisining bash teptishi.
64 – Madda asasiy qanungha memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining teklipi yaki memliketlik xelq qurultiyi wekillirining beshtin bir qismidin köprekining teklipi we memliketlik xelq qurultiyi omumiy wekillirining üchtin ikki qismidin köprekining qoshulushi bilen maqullinidu.
65 – Madda memliketlik xelq qurultiyining daimiy komitéti töwendiki xadimlardin terkib tapidu:komitét bashliqi, muawin komitét bashliqliri, bash katip, komitét ezaliri. Memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining terkibidiki xadimlar ichide muwapiq sanda az sanliq millet wekili bolushi kérek. Memliketlik xelq qurultiyi memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining terkibige kiridighan xadimlarni saylaydu we ularni wezipisidin qaldurushqa hoquqluq. Memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining terkibidiki xadimlar döletning memuriy organlirida, sot organlirida we teptish organlirida wezipe ötimesliki kérek.
66 – Madda her nöwetlik memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining wakalet mudditi her nöwetlik memliketlik xelq qurultiyining wakalet mudditi bilen oxshash bolidu, u öz xizmet hoquqini kéler nöwetlik memliketlik xelq qurultiyining yéngi daimiy komitéti saylanghiche yürgüzidu. Komitét bashliqining, muawin komitét bashliqlirining uda wezipe ötüshi ikki nöwettin éship ketmesliki kérek.
67 – Madda memliketlik xelq qurultiyining daimiy komitéti töwendiki xizmet hoquqlirini yürgüzidu
(1) Asasiy qanunni izahlaydu, asasiy qanunning emelge qoyulushigha nazaretchilik qilidu
(2) Memliketlik xelq qurultiyida tüzülidighan qanunlardin bashqa qanunlarni tüzidu weuninggha tüzitish kirgüzidu
(3)Memliketlik xelq qurultiyi yépiq mezgilde, memliketlik xelq qurultiyi tüzgen qanunlarni qismen toluqlaydu we uninggha qismen tüzitish kirgüzidu, lékin bu shu qanunlarning asasiy prinsiplirigha zit kelmesliki kérek
(4) Qanunlarni izahlaydu
(5)Memliketlik xelq qurultiyi yépiq mezgilde, xelq igiliki tereqqiyati we ijtimaiy tereqqiyat pilanining, dölet xam chotining ijra qilinishi jeryanida élip bérishqa tégishlik qismen tengshesh toghrisidiki layihilerni tekshüridu we testiqlaydu
(6) Gowuyüenning, merkiziy herbiy komitétning, aliy xelq sot mehkimisining we aliy xelq teptish mehkimisining xizmetlirige nazaretchilik qilidu
(7) Gowuyüenning asasiy qanungha, qanunlargha zit kélidighan memuriy nizam, qarar we buyruqlirini bikar qilidu
(8)Ölkilik, aptonom rayonluq we biwasite qarashliq sheherlik dölet hakimiyet organlirining asasiy qanungha, qanunlargha we memuriy nizamlargha zit kélidighan yerlik nizam we qararlirini bikar qilidu
(9)Memliketlik xelq qurultiyi yépiq mezgilde, gowuyüen zunglisining körsitishi bilen, ministirlarning, komitét mudirlirining, bash mupettishning, bash katipning namzatlirini qarardin ötküzidu
(10) Memliketlik xelq qurultiyi yépiq mezgilde, merkiziy herbiy komitét reisining körsitishi bilen, merkiziy herbiy komitétning terkibige kiridighan bashqa xadimlarning namzatlirini qarardin ötküzidu
(11) Aliy xelq sot mehkimisi bashliqining teklipige asasen, aliy xelq sot mehkimisining muawin bashliqini teyinleydu we wezipisidin qalduridu
(12) Aliy xelq teptish mehkimisi bash teptishning teklipige asasen, aliy xelq teptish mehkimisining muawin bash teptishlirini, teptishlirini, teptish heyitining ezalirini we herbiy teptish mehkimisining bash teptishini teyinleydu we wezipisidin qalduridu hemde ölkilik, aptonom rayonluq we biwasite qarashliq sheherlik xelq teptish mehkimilirining bash teptishlirini teyinleydu we wezipisidin qaldurushni testiqlaydu
(13) Chet ellerde turidighan toluq hoquqluq wekillerni teyinlesh we wezipisidin qaldurush toghrisida qarar chiqiridu
(14) Chet eller bilen tüzüshken shertnamilerni we muhim kélishimlerni testiqlash we bikar qilish toghrisida qarar chiqiridu
(15) Herbiyler we diplomatik xadimlargha xas unwan we tüzümini we bashqa mexsus unwan tüzümlirini belgileydu
(16) Döletning ordén we pexriy namlirini belgileydu we ularni bérish toghrisida qarar chiqiridu
(17) Alahide kechürüm toghrisida qarar chiqiridu
(18) Memliketlik xelq qurultiyi yépiq mezgilde, dölet qoralliq tajawuzgha uchrap qalsa yaki tajawuzdin ortaq mudapielinish toghrisidiki xelqaraliq shertnamilerni ijra qilish zörüriyiti tughulsa, urush haliti élan qilish toghrisida qarar chiqiridu
(19) Memliket boyiche omumiy seperwerlik yaki qismen seperwerlik élip bérish toghrisida qarar chiqiridu
(20)Pütün memliketning yaki ayrim ölke, aptonom rayon we biwasite qarashliq sheherning jiddiy halette turushi toghrisida qarar chiqiridu
(21) Memliketlik xelq qurultiyi bergen bashqa xizmet hoquqlirini yürgüzidu.
68 – Madda memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining bashliqi memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining xizmitige riyasetchili qilidu, memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining yighinini chaqiridu. Muawin komitét bashliqliri, bash katip komitét bashliqining xizmitige yardemlishidu. Memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining kündilik muhim xizmetlirini bir terep qilish üchün komitét bashliqi, muawin komitét bashliqliri we bash katiptin komitét bashliqliri kéngishi teshkil qilinidu.
69 – Madda memliketlik xelq qurultiyining daimiy komitéti memliketlik xelq qurultiyi aldida jawabkar bolidu we uninggha öz xizmitidin doklat béridu.
70 – Madda memliketlik xelq qurultiyi _milletler komitétini, qanun komitétini, maliye – iqtisad komitétini, maarip, ilim – pen, medeniyet, sehiye komitétini, tashqi ishlar komitétini, junggo muhajirliri komitétini we tesis qilish zörür bolghan bashqa mexsus komitétlarni tesis qilidu. Memliketlik xelq qurultiyi yépiq mezgilde, mexsus komitétlar memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining rehberlikide bolidu. Mexsus komitétlar memliketlik xelq qurultiyining we memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining rehberlikide, alaqidar tekliplerni tetqiq qilidu, qarap chiqidu we tüzidu.
71 – Madda memliketlik xelq qurultiyi we memliketli xelq qurultiyining daimiy komitéti zörür tapqanda, alahide mesililer boyiche tekshürüsh heyiti teshkil qilsa we tekshürüsh heyitining doklatigha asasen munasip qarar chiqarsa bolidu. Tekshürüsh heyiti tekshürüsh élip barghanda, hemme alaqidar dölet organlirining, jamaet teshkilatlirining we puqralarning bu heyetni zörür matériyallar bilen teminlesh mejburiyiti bar.
72 – Madda memliketlik xelq qurultiyining wekilliri we memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining terkibidiki xadimlar qanunda belgilengen resmiyet boyiche, memliketlik xelq qurultiyining we memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining xizmet hoquqi dairisige kiridighan tekliplerni qoyushqa hoquqluq.
73 – Madda memliketlik xelq qurultiyining wekilliri memliketlik xelq qurultiyining yighini échiliwatqanda, memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining terkibidiki xadimlar daimiy komitétining yighini échiliwatqanda, qanunda belgilengen resmiyet boyiche gowuyüenge yaki gowuyüenning ministirliqlirige, komitétlirigha soal qoyushqa hoquqluq. Soal qoyulghan organlar soallargha mesulluq bilen jawab bérishi lazim.
74 – Madda memliketlik xelq qurultiyining wekilliri memliketlik xelq qurultiyi yépiq mezgilde, memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining ruxsitisiz qolgha élinmaydu yaki jinayi ishlar soriqigha tartilmaydu.
75 – Madda memliketlik xelq qurultiyi wekillirining memliketlik xelq qurultiyining her xil yighinlirida qilghan sözi we bergen awazi qanunda sürüshtürülmeydu.
76 – Madda memliketlik xelq qurultiyining wekilliri asasiy qanungha we qanunlargha nemunilik bilen riaye qilishi, döletning mexpiyitini saqlishi hemde özi qatnashqan ishlepchiqirish, xizmet we ijtimaiy paaliyetlerde, asasiy qanunning we qanunlarning emelge qoyulushigha yardemlishishi lazim. Memliketlik xelq qurultiyining wekilliri özlirini saylighan orun we xelq bilen zich alaqe baghlap, xelqning pikir we teleplirini anglap we inkas qilip turushi, xelq üchün tiriship xizmet qilishi lazim.
77 – Madda memliketlik xelq qurultiyining wekilliri özlirini saylighan orunning nazaritide bolidu. Saylighuchi orun özi saylighan wekilni qanunda belgilengen resiyet boyiche wekilliktin qaldurushqa hoquqluq.
78 – Madda memliketlik xelq qurultiyining we memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining teshkili we xizmet tertipi qanunda belgilinidu.
2 – Paragraf jungxua xelq jumhuriyitining reisi
79 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining reisini, muawin reisni memliketlik xelq qurultiyi saylaydu. Jungxua xelq jumhuriyitining saylash hoquqigha we saylinish hoquqigha ige bolghan 45 yashqa tolghan puqrasi jungxua xelq jumhuriyitige reis, muawin reis bolup saylinalaydu. Jungxua xelq jumhuriyiti reisining, muawin reisining her nöwetlik wezipe ötesh mudditi memliketlik xelq qurultiyining her nöwetlik wakalet mudditi bilen oxshash bolidu, uda wezipe ötüshi ikki nöwettin éship ketmesliki kérek.
80 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining reisi memliketlik xelq qurultiyining qararigha we memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining qararigha asasen qanunlarni élan qilidu, gowuyüenning zunglisi, muawin zunglilirini, dölet komissarlirini, ministirlarni, komitét mudirlirini, bash mupettishni, bash katipini teyinleydu we wezipisidin qalduridu, döletning ordén we pexriy namlirini béridu, alahide kechürüm buyruqi chiqiridu, jiddiy halette turushni élan qilidu, urush halitini jakarlaydu, seperwerlik buyruqi chiqiridu.
81 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining reisi jungxua xelq jumhuriyitige wakaliten dölet ishliri boyiche paaliyet élip béridu, chet el elchilirini qobul qilidu; memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining qararigha assen, chet ellerde turidighan toluq hoquqluq wekillerni ewetidu we chaqirtiwalidu, chet eller bilen tüzüshken shertname we muhim kélishimlerni testiqlaydu we bikar qilidu.
82 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining muawin reisi xizmet yardemlishidu. Jungxua xelq jumhuriyitining muawin reisi reisning hawalisi bilen reisning bir qisim xizmet hoquqini wakaliten yürgüzse bolidu.
83 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining reisi we muawin reisi xizmet hoquqini kéler nöwetlik memliketlik xelq qurultiyi saylighan reis we muawin reis xizmet tapshuruwalghiche yürgüzidu.
84 – Maddajungxua xelq jumhuriyiti reisining orni bosh qalghanda, muawin reis reislik wezipisini öteydu. Jungxua xelq jumhuriyiti muawin reisning orni bosh qalghanda, memliketli xelq qurultiyi toluqlap saylaydu. Jungxua xelq jumhuriyiti reisining ornimu, muawin reisining ornimu bosh qalghanda, memliketlik xelq qurultiyi toluqlap saylaydu; toluqlap saylighiche reislik wezipisini memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining bashliqi waqtinche ötep turidu.
3 – Paragraf gowuyüen
85 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining gowuyüeni yeni merkiziy xelq hökümiti döletning aliy hakimiyet orginining ijraiye orginidur, döletning aliy memuri orginidur.
86 – Madda gowuyüen töwendiki xadimlardin terkib tapidu :zungli, muawin zunglilar, dölet komissarliri, ministirlar, komitét mudirliri, bash mupettish, bash katip. Gowuyüende zungli mesul bolush tüzümi yolgha qoyulidu. Ministirliq we komitétlarda ministir, mudir mesul bolush tüzümi yolgha qoyulidu . Gowüyüenning teshkili qanunda belgilinidu.
87 – Madda gowuyüenning her nöwetlik wakalet mudditi memliketlik xelq qurultiyining her nöwetlik wakalet mudditi bilen oxshash bolidu. Zunglining, muawin zunglilarning, dölet komissarlirining uda wezipe ötishi ikki nöwettin éship ketmesliki kérek.
88 – Madda zungli gowuyüenning xizmitige rehberlik qilidu. Muawin zunglilar, dölet komiissarliri zunglining xizmitige yardemlishidu. Zungli gowuyüen -dölet ishliri mehkimisi daimiy kéngishining yighinini we gowuyüenning omumiy yighinini chaqiridu hem bashquridu.
89 – Madda «gowuyüen» -dölet ishliri mehkimisi töwendiki xizmet hoquqlirini yürgüzidu
(1) Asasiy qanungha we qanunlargha asasen, memuriy tedbirlerni belgileydu, memuriy nizamlarni tüzüp chiqidu, qarar we buyruqlarni chiqiridu
(2)Memliketlik xelq qurultiyigha yaki memliketlik xelq qurultiyining daimiy komitétigha teklip béridu
(3) Minsitirliq we komitétlarning wezipisi we mesuliyitini belgileydu, ministirliq we komitétlarning xizmitige bir tutash rehberlik qilidu hemde minisitrliq we komitétlargha tewe bolmighan memliket xaraktérlik memuriy ishlargha rehberlik qilidu
(4) Pütün memlikettiki yerlik her derijilik dölet memuriy organlirining xizmitige bir tutash rehberlik qilidu, merkezdiki we ölke, aptonom rayn, biwasite qarashliq sheherlerdiki dölet memuriy organlirining konkrét xizmet hoquqi dairisini belgileydu
(5) Xelq igiliki tereqqiyati we ijtimaiy tereqqiyat pilanini, dölet xam chotini tüzidu we ijra qilidu
(6) Itqisadiy xizmetke we sheher – yéza qurulushigha rehberlik qilidu we bu ishlarni bashquridu
(7) Maarip, ilim – pen, medeniyet, sehiye, tenterbiye we pilanliq tughut ishlirigha rehberlik qilidu we bu ishlarni bashquridu
(8) Xelq ishliri, jamaet xewpsizliki, edliye memuriyiti we teptish qatarliq xizmetlerge rehberlik qilidu hem bu xizmetlerni bashquridu
(9) Tashqi ishlarni bashquridu, chet eller bilen shertname we kélishim tüzidu
(10)Dölet mudapie qurulushi ishlirigha rehberlik qilidu we uni bashquridu
(11)Milletler ishlirigha rehberli qilidu we bu ishlarni bashquridu, az sanliq milletlerning barawerlik hoquqini we milliy aptonomi, yilik jaylarning aptonomiye hoquqini kapaletlendüridu E
(12) Junggo muhajirlirining heqqaniy hoquqi we menpeitini qoghdaydu, wetenge qaytip kelgen muhajirlarning we muhajirlarning aile tawabiatlirining qanungha muwapiq hoquqi we menpeitini qoghdaydu
(13) Ministirliqlar, komitétlar chiqarghan namuwapiq buyruq, yolyuruq we nizamlarni özgertidu yaki bikar qilidu )
(14) Yerlik her derijilik dölet memuriy organlirining namuwapiq qarar we buyruqlirini özgertidu yaki bikar qilidu
(15) Ölke, aptonom rayon, biwasite qarashliq sheherlerning chégrisini testiqlaydu, aptonom oblast, nahiye, aptonom nahiye we sheherlerning tesis qilinishini we chégrisini testiqlaydu
(16) Qanundiki belgilime boyiche ölke, aptonom rayon we biwasite qarashliq sheherler tewesidiki qismen rayonlarning jiddiy halette turushi toghrisida qarar chiqiridu
(17) Memuriy apparatlarning shitatini tekshürüp békitidu, qanundiki belgilimiler boyiche memuriy xadimlarni wezipige teyinleydu we wezipisidin qalduridu, terbiyleydu, sinap köridu, mukapatlaydu we jazalaydu;
(18)Memliketlik xelq qurultiyi we memliketlik xelq qurultiyining daimiy komitéti bergen bashqa xizmet hoquqlirini yürgüzidu.
90 – Madda gowuyüen qarmiqidiki ministirliqlarning minsitirliri, komitétlarning mudirliri öz tarmiqining xizmitige mesul bolidu; ministirliq kéngishini yaki komitét ezaliri yighinini, komitét kéngishini, chaqirip we bashqurup, öz tarmiqining xizmitige dair chong – chong mesililer üstide muhakime élip baridu we qarar chiqiridu. Ministirliq we komitétlar qanunlargha, gowuyüenning memuriy nizam, qarar we buyruqlirigha asasen öz tarmiqining hoquq dairisi ichide buyruq, yolyuruq we nizamlarni chiqiridu.
91 – Madda gowuyüende mupettishlik orni tesis qilinidu, gowuyüende mupettishlik orni tesis qilinidu, bu organ gowuyüen qarmiqidiki herqaysi tarmaqlarning, yerlik her derijilik hökümetlerning maliye kirim – chiqim ishliri üstidin, döletning maliye – pul muamile apparatlirining we karxana – kespiy teshilatlirining maliye kirim – chiqim ishliri üstidin mupettishlik – nazaretchilik qilidu. Mupettishlik orgini mupettishlik – nazaretchilik hoquqini gowuyüen zunglisining rehberlikide, qanundiki belgilimilerge asasen musteqil yürgüzidu, bashqa memuriy organlarning, jamaet teshkilatlirining we shexslerning mudaxilisini qobul qilmaydu.
92 – Madda gowuyüen memliketlik xelq qurultiyi aldida jawabkar bolidu we uninggha öz xizmitidin doklat béridu; memliketlik xelq qurultiyi yépiq mezgilide, memliketlik xelq qurultiyining daimiy komitéti aldida jawabkar bolidu we öz xizmitidin doklat béridu.
4 – Paragraf merkiziy herbiy komitét
93 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining merkiziy herbiy komitéti pütün memlikettiki qoralliq küchlerge rehberlik qilidu. Merkiziy herbiy komitét töwendiki xadimlardin terkib tapidu. Reis, . Muawin reisler, . Komitét ezaliri. Merkiziy herbiy komitétta reis mesul bolush tüzümi yolgha qoyulidu. Merkiziy herbiy komitétining her nöwetlik wakalet mudditi memliketlik xelq qurultiyining her nöwetlik wakalet mudditi bilen oxshash bolidu.
94 – Madda merkiziy herbiy komitétining reisi memliketlik xelq qurultiyi aldida we memliketlik xelq qurultiyining daimiy koitéti aldida jawabkar bolidu.
5 - Paragraf yerlik her derijilik xelq qurultayliri we yerlik her derijilik xelq hökümetliri
95 – Madda ölke, biwasite qarashliq sheher, nahiye, sheher, sheherge qarashliq rayon, yéza, milliy yéza, bazarlarda xelq qurultiyi we xelq hökümiti tesis qilinidu. Yerlik her derijilik xelq qurultaylirining we yerlik her derijilik xelq hökümetlirining teshkiliy qanunida belgilinidu. Aptonom rayon, aptonom oblast, aptonom nahiyilerde aptonomiye organliri tesis qilinidu. Aptonomiye organlirining teshkili we xizmiti asasiy qanunning 3 – bab 5 -, 6 – paragraflirida belgilengen tüp prinsiplar boyiche qanunda belgilinidu.
96 – Madda yerlik her derijilik xelq qurultayliri döletning yerlik hakimiyet organliridur. Nahiyidin yuqiri yerlik her derijilik xelq qurultaylirida daimiy komitét tesis qilinidu.
97 – Madda ölkilik, biwasite qarashliq sheherlik we rayonluq sheherlik xelq qurultaylirining wekillirini bir derije töwen xelq qurultayliri saylaydu nahiyilik, rayonsiz sheherlik, sheherge qarashliq rayonluq, yéziliq, milliy yéziliq, bazarliq xelq qurultaylirining wekillirini saylighuchilar biwasite saylaydu. Yerlik her derijilik xelq qurultaylirining wekillirining sani we wekil saylash usuli qanunda belgilinidu.
98 – Madda yerlik her derijilik xelq qurultaylirining her nöwetlik wakalet mudditi besh yil bolidu.
99 – Madda yerlik her derijilik xelq qurultayliri öz memuriy rayonlirida asasiy qanunning, qanunlarning we memuriy nizamlarning emelge qoyulushigha we ijra qilinishigha kapaletlik qilidu; qanunda belgilengen hoquq dairiside qarar maqullaydu we élan qilidu, shu jayning iqtisadiy qurulush pilanini, medeniyet qurulushi we jamaet ishliri qurulushi pilanini tekshüridu we qarardin ötküzidu. Nahiyidin yuqiri yerlik her derijilik xelq qurultayliri öz memuriy rayonlirining xelq igiliki tereqqiyati we ijtimaiy tereqqiyat pilanini, xam chotini shuningdek ularning ijrasi heqqidiki doklatini tekshüridu we testiqlaydu; shu derijilik xelq qurultayliri daimiy komitétlirining namuwapiq qararlirini özgertishke yaki bikar qilishqa hoquqluq milli yéziliq xelq qurultayliri qanunda belgilengen hoquq dairiside milliy alahidilikke mas kélidighan konkrét tedbirlerni qollansa bolidu.
100 – Madda ölkilik, biwasite qarashliq sheherlik xelq qurultayliri we ularning daimiy komitétliri asasiy qanungha, qanungha, qanunlargha we memuriy nizamlargha taqashturmasliq sherti astida yerlik nizamlarni tüzüp, memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétigha enge aldurup qoysa bolidu.
101 – Madda yerlik her derijilik xelq qurultayliri shu derijilik xelq hökümetlirining bashliqlirini, yeni ölke bashliqi we muawin ölke bashliqlirini hökümetlirining bashliqlirini, yeni klke bashliqi we muawin ölke bashliqlirini, sheher bashliqi we muawin sheher bashliqlirini, hakim we muawin hakimlarni, rayon bashliqi we muawin rayon bashliqlirini, yéza bashliqi we muawin yéza bashliqlirini, bazar bashliqi we muawin bazar bashliqlirini ayrim – ayrim saylaydu we ularni wezipisidin qaldurushqa hoquqluq. Nahiyidin yuqiri yerlik her derijilik xelq qurultayliri shu derijilik xelq sot mehkimilirining bashliqlirini we shu derijilik xelq teptish mehkimilirining bash teptishlirini saylaydu hemde ularni wezipisidin qaldurushqa hoquqluq. Xelq teptish mehkimisining bash teptishini saylashta yaki wezipisidin qaldurushta, uni yuqiri derijilik xelq teptish mehkimisining bash teptishi arqiliq shu derijilik xelq qurultiyining daimiy komitétigha yollap testiqlitish laim.
102 – Madda ölkilik, biwasite qarashliq sheherlik, rayonluq xelq qurultaylirining wekilliri özini saylighan orunning naaritide bolidu; nahiyilik, rayonsiz sheherli, sheherge qarashliq rayonluq, yéziliq, milliy yéziliq, bazarliq xelq qurultaylirining wekilliri saylighuchilarning nazaritide bolidu. Yerlik her derijilik xelq qurultaylirining wekillirini saylighan orunlar we salighuchilar özliri saylighan wekilni qanunda belgilengen resmiyet boyiche wekilliktin qaldurushqa hoquqluq.
103 – Madda nahiyidin yuqiri yerlik her derijilik xelq qurultaylirining daimiy komitétliri mudir, muawin mudirlar we komitét ezaliridin terkib tapidu, shu derijilik xelq qurultayliri aldida jawabkar bolidu we ulargha öz xizmitidin doklat béridu. Nahiyidin yuqiri yerlik her derijilik xelq qurultayliri shu derijilik xelq qurultayliri daimiy komitétlirining terkibige kiridighan xadimlarni saylaydu we ularni wezipisidin qaldurushqa hoquqluq. Nahiyidin yuqiri yerlik her derijilik xelq qurultayliri shu derijilik xelq qurultayliri daimiy komitétlirining terkibige kiridighan xadimlarni saylaydu we ularni wezipisidin qaldurushqa hoquqluq. Nahiyidin yuqiri yerlik her derijilik xelq qurultayliri daimiy komitétlirining terkibidiki xadimlar döletning memuriy organlirida, sot organlirida, we teptish organlirida wezipe ötimesliki kérek.
104 – Madda nahiyidin yuqiri yerlik her derijilik xelq qurultaylirining daimiy komitétliri öz memuriy rayonining her sahediki xizmetlirige dair chng – chong ishlar üstide muhakime élip baridu we qarar chiqiridu; shu derijilik xelq hökümetlirining, xelq sot mehkimilirining we xelq teptish mehkimilirining xizmetlirige nazaretchilik qilidu; shu derijilik xelq hökümetlirining namuwapiq qarar we buyruqlirini bikar qilidu; özidin bir derije töwen xelq qurultaylirining namuwapiq qararlirini bikar qilidu; qanunda belgilengen hoquq dairiside dölet organlirining xadimlirini teyinlesh we wezipisidin qaldurush toghrisida qarar chiqiridu; shu derijilik xelq qurultayliri yépiq mezgilide, özidin bir derije yuqiri xelq qurultaylirining ayrim wekillirini wekilliktin qalduridu we toluqlap saylaydu.
105 – Madda yerlik her derijilik xelq hökümetliri döletning yerlik her derijilik hakimiyet organlirining ijraiye organliridur, döletning yerlik her derijilik memuriy organliridur. Yerlik her derijilik xelq hökümetlirining her nöwetlik wakalet mudditi shu derijilik xelq qurultaylirining her nöwetlik wakalet mudditi bilen oxshash bolidu.
106 – Madd yerlik her derijilik xelq hökümetlirining her nöwetlik wakalet mudditi shu derijilik xelq qurultaylirining her nöwetlik wakalet mudditi bilen oxshash bolidu.
107 – Madda nahiyidin yuqiri yerlik her derijilik xelq hökümetliri qanunda belgilengen hoquq dairiside öz memuriy rayonining iqtisad, maarip, ilim – pen, medeniyet, sehiye, tenterbiye ishlirini, sheher – yéza qurulush ishlirini we maliye, xelq ishliri, jamaet xewpsizliki, milletler ishliri, edliye memuriyiti, teptish, pilanliq tughut qatarliq memuriy xizmetlerni bashquridu, qarar we buyruqlarni chiqiridu, memuriy xadimlarni teyinleydu we wezipisidin qalduridu, terbiyileydu, sinap köridu, mukapatlaydu we jazalaydu. Yéziliq, milliy yéziliq, bazarliq xelq hökümetliri shu derijilik xelq qurultaylirining qararlirini we yuqiri derijilik dölet memuriy organlirining qarar we buyruqlirini ijra qilidu, öz memuriy rayonning memuriy xizmetlirini bashquridu. Ölkilik, biwasite qarashliq sheherlik xelq hökümetliri yéza, milliy, yéza bazarlarning tesis qilinishini we chégrisini belgileydu.
108 – Madda nahiyidin yuqiri yerlik her derijilik xelq hökümetliri öz qarmiqidiki xizmet tarmaqlirining we töwen derijilik xelq hökümetlirining xizmitige rehberlik qilidu, öz qarmiqidiki xizmet tarmaqlirining we töwen derijilik xelq hökümetlirining namuwapiq qararini özgertishke yaki bikar qilishqa hoquqluq.
109 – Madda nahiyidin yuqiri yerlik her derijilik xelq hökümetliri mupettishlik organlirini tesis qilidu. Yerlik her derijilik mupettishlik organliri qanundiki belgilime boyiche mupettishlik, nazaretchilik hoquqini musteqil yürgüzidu, shu derijilik xelq hökümetliri aldida we özidin bir derije yuqiri mupettishlik organliri aldida jawabkar bolidu.
110 – Madda yerlik herderijilik xelq hökümetliri shu derijilik xelq qurultayliri aldida jawabkar bolidu we ulargha öz xizmitidin doklat béridu. Nahiyidin yuqiri yerlik her derijilik xelq hökümetliri shu derijilik xelq qurultayliri yépiq mezgilide, shu derijilik xelq qurultaylirining daimiy komitétliri aldida jawabkar bolidu we ulargha öz xizmitidin doklat béridu. Yerlik her derijilik xelq hökümetliri özidin bir derije yuqiri dölet memuriy organliri aldida jawabkar bolidu we ulargha öz xizmitidin doklat béridu. Pütün memlikettiki yerlik her derijilik xelq hökümetlirining hemmisi gowuyüenning bir tutash rehberlikidiki dölet memuriy organliridur, ularning hemmisi gowuyüenge boysunidu.
111 – Madda sheher yézilarda ahaliler olturaqlashqan rayonlar boyiche qurulghan ahale komitéti yaki kent ahale komitéti öz – özini idare qilidighan ammiwi xaraktérlik asasiy qatlam teshkilattur. Ahale komitétining we kent ahale komitétining mudir, muawin mudirliri we ezalirini ahaliler saylaydu. Ahale komitéti we kent ahale komitétining asasiy qatlam hakimiyet bilen bolghan munasiwiti qanunda belgilinidu. Ahale komitéti we kent ahale komitétida xelq kélishtürüsh heyiti, amanliq saqlash heyiti, ammiwi taziliq heyiti qatarliq heyetler tesis qilinidu, bu heyetler öz rayonidiki jamaet ishliri we parawanliq ishlirini béjiridu, xelq arisidiki majralarni yarashturidu, jemiyet amanliqini saqlashqa yardemlishidu hemde xelq hökümitige ammining pikir, teleplirini inkas qilidu we teklip béridu.
6 – Paragraf milliy aptonomiyilik jaylarning aptonomiye organliri :
112 – Madda aptonom rayonluq, aptonom oblastliq we aptonom nahiyilik xelq qurultayliri we xelq hökümetliri milliy aptonomiyilik jaylarning aptonomiye organliridur.
113 – Madda aptonom rayonluq, aptonom oblastliq we aptonom nahiilik xelq qurultaylirida, térritoriyilik aptonomiyini yolgha qoyghan milletning wekilliridin bashqa, shu memuriy rayonda olturaqlashqan bashqa milletlerningmu muwapiq sanda wekili bolushi kérek.
Aptonom rayonluq, aptonom oblastliq, aptonom nahiyilik xelq qurultaylirining daimiy komitétlirida mudir yaki muawin mudirliqni térritoriyilik aptonomiyini yolgha qoyghan milletning puqraliri üstige élishi kérek.
114 – Madda aptonom rayonning reisi, aptonom oblastning bashliqi, aptonom nahiyining hakimi térritoriyilik aptonomiyini yolgha qoyghan milletning puqraliridin bolidu.
115 – Madda aptonom rayon, aptonom oblast we aptonom nahiyilerning aptonomiye organliri asasi qanunning 3 – bab 5 – paragrafida belgilengen yerlik dölet organlirining xizmet hoquqini yürgüzidu, shuning bilen bille asasiy qanunda, milliy térritoriyilik aptonomiye hoquqini yürgüzidu, döletning qanun, siyasetlirini öz jayining emeliy ehwaligha qarap ijra qilidu.
116 – Madda milliy aptonomiyilik jaylarning xelq qurultayliri shu jaydiki milletlerning siyasiy, iqtisadiy we medeniyet jehettiki alahidilikige asasen, aptonomiye nizamini we ayrim nizamlarni tüzüp chiqishqa hoquqluq. Aptonom rayonlarning aptonomiye nizami we ayrim nizamliri memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitétining testiqidin ötkendin kéyin küchke ige bolidu. Aptonom oblast, aptonom nahiyilerning aptonomiye nizamliri we ayrim nizamliri ölkilik yaki aptonom rayonluq xelq qurultiyi daimiy komitétining testiqidin ötküzülgendin kéyin küchke ige bolidu hemde memliketlik xelq qurultiyining daimiy komitétigha enge aldurulidu.
117 – Madda milliy aptonomiyilik jaylarning aptonomiye organliri yerlik maliyini bashquridighan aptonomiye hoquqigha ige. Döletning maliye tüzülmisi boyiche milliy aptonomiyilik jaylargha teelluq bolghanliki maliye kirimini milliy aptonomiyilik jaylarning aptonomiye organliri öz aldigha bashquridu we ishlitidu.
118 – Madda milliy aptonomiyilik jaylarning aptonomiye organliri dölet pilanining yétechilikide, yerlik iqtisadiy qurulush ishlirini öz aldigha orunlashturidu we bashquridu. Dölet milliy aptonomiyilik jaylarda bayliq menbelirini échishta, karxana qurushta milliy aptonomiyilik jaylarning menpeitige étibar bérishi kérek.
119 – Madda milliy aptonomiyilik jaylarning aptonomiye organliri öz jayining maarip, ilim – pen, medeniyet, sehiye, tenterbiye ishlirini bashqurushta, milliy medeniy miraslarni asrash we retleshte, milliy medeniyetni rawajlandurush we güllendürüshte öz aldigha ish köridu.
120 – Madda milliy aptonomiyilik jaylarning aptonomiye organliri döletning herbiy tüzümi we öz jayining emeliy éhtiyajigha qarap, gowuyüenning testiqidin ötküzüp, öz jayining jemiyet amanliqini qoghdaydighan jamaet xewpsizliki qisimlirini teshkil qilsa bolidu.
121 – Madda milliy aptonomiyilik jaylarning aptonomiye organliri öz wezipilirini ijra qilishta, shu milliy aptonomiyilik jaylarning aptonomiye nizamidiki belgilime boyiche, shu jayda keng qollinilidighan bir xil yaki birnechche xil til – yéziqni ishlitidu.
122- Madda dölet az sanliq milletlerning iqtisadiy qurulush ishlirini we medeniyet qurulushi ishlirini téz rawajlandurushigha maliye, maddiy eshya, téxnika we bashqa jehetlerdin yardem béridu. Dölet milliy aptonomiyilik jaylarning öz jayidiki milletlerdin her derijilik kadirlarni, türlük ixtisasliq kespiy xadimlarni we téxnik ishchilarni köplep yétishtürüshige yardem béridu. !
7– Paragraf xelq sot mehkimiliri we xelq teptish mehkimiliri
123 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining xelq sot mehkimiliri döletning sot organliridur.
124 – Madda jungxua xelq jumhuriyiti aliy xelq sot mehkimisini, yerlik her derijilik xelq sot mehkimilirini we herbiy sot mehkimiliri qatarliq mexsus xelq sot mehkimilirini tesis qilidu. Aliy xelq sot mehkimisi bashliqining her nöwetlik wezipe ötesh mudditi memliketlik xelq qurultiyining her nöwetlik wakalet mudditi bilen oxshash bolidu, uda wezipe ötishi ikki nöwettin éship ketmesliki kérek. Xelq st mehkimilirining teshkili qanunda belgilinidu.
125 – Madda xelq sot mehkimiliri délolarni tekshürüp bri terep qilish ishini pütünley ochuq élip baridu, qanunda belgilengen alhide ehwaldiki délolar buning sirtida, jawabkarlar aqlinishqa hoquqluq.
126 – Madda xelq sot mehkimiliri sot qilish hoquqini qanundiki belgilime boyiche musteqil yürgüzidu, memuriy organlarning, jamaet teshkilatlirining we shexslerning mudaxilisini qobul qilmaydu.
127 – Madda aliy xelq sot mehkimisi aliy sot orginidur. Aliy xelq sot mehkimisi yerlik her derijilik xelq sot mehkimilirining we mexsus xelq sot mehkimilirining sot qilish ishlirigha nazaretchilik qilidu, yuqiri derijilik xelq sot mehkimiliri töwen derijilik xelq sot mehkimilirining sot qilish ishlirigha nazaretchilik qilidu.
128 – Madda aliy xelq sot mehkiisi memliketlik xelq qurultiyi aldida we memliketlik xelq qurultiyining daimiy komitéti aldida jawabkar bolidu.
129 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining teptish mehkimiliri döletning qanuniy nazaretchilik organliridur.
130 – Madda jungxua xelq jumhuriyiti aliy xelq teptish mehkimisini, yerlik her derijilik xelq teptish mehkimilirini we herbiy teptish mehkimiliri qatarliq mexsus xelq teptish mehkimilirini tesis qilidu. Aliy xelq teptish mehkimisi bash teptishining her nöwetlik wezipe ötesh mudditi memliketlik xelq qurultiyining her nöwetlik wakalet mudditi bilen oxshash bolidu, uning uda wezipe ötishi ikki nöwettin éship ketmesliki kérek. Xelq teptish mehkimilirining teshkili qanunda belgilinidu.
131 – Madda xelq teptish mehkimiliri teptishlik hoquqini qanundiki belgilime boyiche musteqil yürgüzidu, memuriy organlarning, jamaet teshkilatlirining we shexslerning mudaxilisini qobul qilmaydu.
132 – Madda aliy xelq teptish mehkimisi aliy teptishlik orginidur. Aliy xelq teptish mehkimisi yerlik her derijilik xelq teptish mehkimilirining we mexsus xelq teptish mehkimilirining xizmitige rehberlik qilidu, yuqiri derijilik xelq teptish mehkimiliri töwen derijilik xelq teptish mehkimilirining xizmitige rehberlik qilidu.
133 – Madda aliy xelq teptish mehkimisi memliketlik xelq qurultiyi aldida we memliketlik xelq qurultiyining daimiy komitéti aldida jawabkar bolidu. Yerlik her derijilik xelq teptish mehkimiliri özini wujudqa keltürgen dölet hakimiyet organliri aldida we yuqiri derijilik xelq teptish mehkimiliri aldida jawabkar bolidu.
134 – Madda her millet puqraliri dewa ishlirini özlirining milliy til – yéziqi bilen élip bérishqa hoquqluq. Xelq sot mehkimiliri we xelq teptish mehkimiliri shu jayda keng qollinilidighan til – yéziqni bilmeydighan dewa ishtirakchilirigha terjime qildurup bérishi kérek.
Az sanliq milletler topliship olturaqlashqan yaki milletler arilash olturaqlashqan jaylarda soraq ishliri shu jayda keng qollinilidighan til bilen élip bérilishi kérek; eyibname, hökümname, élan we bashqa höjjetler emeliy éhtiyajigha qarap, shu jayda keng qollinilidighan bir xil yaki birnechche xil yéziq bilen jakarlinishi kérek.
135 – Madda xelq sot mehkimiliri, xelq teptish mehkimiliri we jamaet xewpsizliki organliri jinayi ishlar délolirini bir terep qilishta ish teqsim qiliwélip mesul bolushi, bir – birige maslishishi, bir – birini tizginlep turushi, shuning bilen qanunning toghra we ünümlük ijra qilinishini kapaletlendürüshi kérek. – Bab dölet bayriqi, dölet shéiri, dölet belgisi we paytext
136 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining dölet bayriqi – besh yultuzluq qizil bayraq. Jungxua xelq jumhuriyitining dölet shéiri – «pidaiylar marshi».
137 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining dölet belgisining otturisigha besh yultuz nuri astidiki tyenenménning, chörisige bashaqlar we chishliq chaqning süriti chüshürülgen
138 – Madda jungxua xelq jumhuriyitining paytexti – béyjing
