Aptori: hesenjan abliz
Uyghur doppiliri uzun tarixqa we mol mezmungha ige. Uyghur doppiliri tarixiy tereqqiyat jeryanida, éhtiyaj we imkaniyetke asasen özgirip, yéngilinip, mukemmelliship we rengdarliship küchlük milliy tüske ige bolghan. Shuning bilen birge, jinis ayrimisi, yash-quram perqi, yashighan tebiiy sharaiti we turmush usulining oxshimaslighigha munasip özgiche doppa kiyish enenisini shekillendürgen. Shuning bilen birge, Uyghur doppiliri yalghuz özining örp-adet xaraktéridin halqipla qalmay, belki yene bir pütün milliy kimlik xas wekili bolup muqimliship, Uyghur milliy kimlikining örp-adet omumiyliqi, medinyet izchilliqi we ijtimaiy xas belgisi bolup shekillendi.
Uyghur doppilirning köp menbelik tereqqiyat tarixigha nezer salghinimizda, uning tereqqiyatidiki töwendiki ikki xil yüzlinish alahide közge chéliqidu:
Birinchi, Uyghur doppiliridiki tarixiy izchilliq: hazirghiche melum bolghan arxiologiyilik matiryallar we yazma menbelerdiki melumatlargha qarighanda, Uyghur dopplirining kélish menbesi we qachandin bashlap kiyilip kélingenliki heqqide munasiwetlik tetqiqat saheside birlikke kelgen köz qarash téxi shekillengini yoq. Bu heqtiki köz qarashlarni töwendiki bir nechche nuqtigha merkezleshke bolidu:
Uyghur dopplirining kélish menbesini gherbiy yurttiki uchluq bök, üsti yumilaq doppa we taj shekillirining tarixiy tereqqiyat jeryanidiki birlishishi we özgirishidin shakillengen digen köz qarash. Bu xildiki köz qarash asasen tarix penliri, jümlidin arxiologiyilik matiryallar we wesiqishunasliq matiryallirining sélishturma bayanidin xulasilengen bolup, dölitimiz ichidiki kiyim-kéchek medinyetshunasliq tetqiqatchiliri saheside nispiy birlikke kelgen köz qarash hésaplinidu.
Uyghur dopplirining kélish menbesini orxun Uyghur xanliqi (bezi matiryallarda qaraxanilar dewri) din bashlap, eslidiki qebile uyushmisi belgisidin halqip, uyushqan milliy kimlik belgisi süpitide birlikke keltürülgen, shuning bilen bir waqitta, doppa hem shu dewr Uyghur fiodalliq jemiyitining derije perqlirini eks ettürüp béridighan ijtimaiy belgilerdin biri bolup shekillengen digen köz qarash. Buning delili süpitide ‹türkiy tillar diwani›diki bash kiyimge munasiwetlik bayanlar, ayallar doppiliridiki altun, kömüsh, mis buyumliridin yasalghan doppa zinetliri, jümlidin taki hazirghiche dawamliship kelgen yurt doppliridiki küchlük rayon alahidiliklerni misalgha körsitishke bolidu.
Uyghur dopplirining kélish menbesini Uyghur jemiyitining eneniwi jughrapiyilik bilimliri, hayat chüshenchiliri shuningdek stétik hés-tuyghuliri asasida, dewr tereqqiyatida mukemelliship we köp xilliship barghan digen köz qarash. Bu heqte élan qilinighan matiryallargha nezer salghinimizda: biri, Uyghur doppilirning shekil qurulmisi kök gümbizidin nusxa élinghan; biri, Uyghur doppilirining neqish qurulmisi yurt jughrapiyilik alahidiliklerdin nusxa élinip, yurt istétikiliri bilen birliship barliqqa kelgen; biri, Uyghur doppiliridiki nusxa rengliri qedimki étiqad izliridin, nusxa gülliri hayat chüshenchiliridin (mesilen badam doppa heqqidiki köz qarashlar) kelgen.; Biri,qismen Uyghur yurt doppilirining kélish menbesi xelq éghiz edibiyatidiki doppa heqqidiki riwayetler asasidin kelgen bolup, milliy aghzaki tarix nemuniliri süpitide, yurt xelq chüshenchiliride omumliship kelgen. Mesilen, chimen doppa, kériye telpiki, yeken doppiliri, qomul, turpan doppiliri heqqidiki riwayetler gerche riwayet xaraktérini alghan bolsimu, emma u ilim saheside aghzaki tarix nemuniliri süpitide tetqiqatchilarning diqqet-nezirige nail bolup kelmekte.
Yoqiridiki qarashlar ichide, 2. We 3. Xil qarashlar hazirghiche élan qilinghan dölitimiz ichidiki Uyghur tilida yézilghan doppa heqqidiki maqalilerde otturigha qoyulghan bolup, asasen milliy özlük nuqtisidin élip birélghan tetqiqatlarning wekillik köz qarashliri hésaplinidu .
Ikkinchi, Uyghur doppilirining türliridiki köp xilliq we renggarenglik.
Hazirghiche melum bolghan Uyghur doppilirini eger doppining xas türliri boyiche emes, belki folkor ilim türliri nuqtisidin küzetkinimizde, Uyghur doppilirining türliridiki köp xilliq we uningda eks etken medinyet nurlirining shu qeder renggareng tüste julalinip turghanliqini köreleymiz. Shu menidin éytqanda, Uyghur doppilirini ijtimaiy folklor nuqtisidin. Yash perqi, jins perqi we murasim perqi, kesp perqi we salahiyet perqi alahidilikliri boyiche, ékélogiyilik folklor nuqtisidin pesil perqi we rayon perqi alahidilikliri boyiche, senet folklori nuqtisidin, shekil perqi, neqish perqi, matiryal perqi we ish tertipi perqi qatarliq türlerge bölinidu. Uyghur doppilirining türliridiki yoqirqi köp xilliq we renggarenglik Uyghur doppiliri heqqidiki tetqiqatlarni mol mezmun we tepekkür bilen temin étidu.Shuning bilen birge, tetqiqatimizni yéngidin–yéngi tetqiqat témilirigha ige qilidu.
Ilgirki tetqiqatlarda, Uyghur doppilirigha munasiwetlik örp-adetler heqqidiki izdinishlirimiz köpinche töwendiki ikki xil nuqtidin élip bérildi. Biri, Uyghur doppilirining örp-adet haliti, yeni qeyerde, kim, qandaq kiyidu, digen mezmunlar tekshürüldi, yighildi we tonushturuldi. Yene biri, Uyghur doppilirining sheher-yézilardiki kiyilish alahidiliki jehettin, uning özgirishi we özgirish sewepliri jehettin jemiyetshunasliq tesiratliri bilen birleshtürülüp tehliller élip bérildi. Aldinqi biridin, biz Uyghur doppilirining türliridiki köp xilliqlarni, kiyinki biridin, biz Uyghur doppilirining kiyilish qismetliride duch kelgen ijtimaiy turmushta eneniwiliktin yatlishish shuning bilen birge milliy pisxika jehettin eneniwilikke intilishtek ang we herkettiki bir-birige zit ehwallarni chüshineleymiz. Uyghur doppilirining nöwettiki ehwalidin qarighanda, doppa türliridiki köp xilliq bilen kiyilish nispitidiki qismen dairilik ehwalining omumlishishqa yüzlengenlikini, bolupmu bu xil yüzlinishning sheherlerde asasiy éqim bolup shekillengenlikini köriwalalaymiz. Örp-adet nuqtisidin qarighanda, bu xil yüzlinish sheherlishish qedemliride muqerer körilidighan turmush hadisisi dep qaralsimu, emma ene shu örp-adetlerni ilim derijisige kötirip tetqiq qilidighan folklor ilmi nuqtisidin qarighanda, Uyghur doppilirigha ait örp-adetlerge yoshurunghan medinyet pozitsiyisi heqqidiki tetqiqat pikirlirimizning téximu ilmiy yosunda otturigha qoyulishini téximu teqqaza qilidu:
Nime üchün Uyghur doppilirining türi köp sharaitta, xas xaraktér alahide tekitlinidighan sheherlishish yüzlinishliride doppining bir nechche türila köp kiyilidu? Nime üchün sheherlishish yüzlinishliride, Uyghur doppilirining turmush meniliri azlap, murasim meniliri küchiyiwatidu hetta qisqighine nechche on yil mabeynide qéliplishish shekillendi? Nime üchün sheherlishish yüzlinishliride doppining kiyilishi iqtisadiy we ijtimaiy qimmet yaritish nuqtisidin élip bérilghan tehliller az, eksiche doppining qandaq kiyilishi, qir-yanlirining qandaq toghrilinishi heqqidiki munazirler köp? Nime üchün bu munazirler Uyghur doppilirining kiyilish nispiti köp salmaqni igelleydighan, shundaqla Uyghur doppilirini medinyet tüsi süpitide dawamlashturup kéliwatqan yéza-qishlaq we sehralardiki rialliqta kiyiliwatqan doppa yüzlinishini yétekchi qilish emes, belki kiyilish nispiti az, zamaniwilishish qedemliri tézlishiwatqan sheherlerdiki murasim meniliri halitide turiwatqan doppa yüzlinishidiki her xil özgerme haletlerni asas qilip chörideydu? Nime üchün sheherlishish yüzlinishliride milliy kimlik belgisi bolghan doppa gherp zamaniwiy kiyim-kécheklirining medinyet tüsi hésaplanghan kastum-burulka bilen masliship, jipsiliship hetta birikip kétishke yüzlendi? Buning milliy pisxik asasi we ijtimaiy asasi nime? Bu suallarning hemmisi Uyghur doppilirining kiyilish yüzlinishige béghishlanghan tetqiqatlarda yaki izdinishlerde qismen tekitlinip kélingen bolsimu, emma doppa keynige yoshurunghan, yoqirqi tetqiqat suallirini merkez qilghan medinyet pozitsiyisi heqqidiki izdinishlirimizning téximu chongqurlishishqa yüzlinishi kérekligini telep qilidu.
Yoqirqi tetqiqat sualliri asasida biz téximu bir qedem ilgirlisek, bu suallar bizni Uyghur doppilirining örp-adet xaslighi heqqidiki mezmunlargha ishtirak qilish bilenla cheklep qoymaydu, elwette. Uning otturigha qoyulishi Uyghur doppa türlirining köp xilliq alahidilikliri heqqidiki izdinishlirimizni folklor nuqtisidinla emes, belki yene uningdin halqip, medinyetshunasliq we insanshunasliq nuqtisidinmu kirishtürme halette küzitishimizge téximu chongqur tetqiqat sualliri we tetqiqat küzitish nuqtiliri bilenmu temin étidu. Eger biz Uyghur doppilirining türliridiki köp xilliq we renggarenglikni medinyetshunasliq we insanshunasliq nuqtisidin küzetkinimizde, doppa heqqidiki pikirlirimiz milliy kimlik dairsidin rayon, dölet hetta insaniy ortaq hés-tuyghular dairsige ötiwatqanliqimizni bayqaymiz:
Uyghur doppilirining shekli yaki qirliq yaki yumilaq shekilde bolidu, nime üchün bu ikki xil shekil Uyghur doppilirining tüp shekil qurulmisini shekillendüridu? Nime üchün jenubiy shinjangda qirliqliri köprek, shimaliy shinjangda yumilaqliri köprek, sherqiy shinjangda güllük neqishlik yomilaq doppilar köprek bolidu? Bu rayon pisxikisidinmu yaki ékologiyilik maslishishtinmu?
Nime üchün Uyghur doppilirida rayon xasliqigha ige bolghan doppa türliri peqet shu rayon dairsidila cheklinidu? Bu xil yüzlinish tarixtin béri nime üchün izchil nispiy muqim halitini saqlap kelgen? Nime üchün yurt atlap, hetta rayon atlap kiyilidighan yüzlinish ehwali shekillenmigen? Bu yurt pisxikisidinmu yaki milliy pisxikisidinmu?
Nime üchün Uyghur doppilirining ijtimaiy folklor qatlimi yash, jinis, murasim, kesp we salahiyet perqliri boyiche shunche éniq ayrilghan halette hazirghiche dawamliship kelgen? Bu xil haletning hazirqi özgirishliri nimidin dérek béridu? Buqandaq milliy qimmet qarashlirini eks ettüridu?
Uyghur doppiliri türlirining köp xilliqi, renggarengliki we rayon xasliqini Uyghur medinyet tüslirining biri dep hésaplashqa bolamdu?
Köp menbelik medinyet rayonida, insaniyet yipek yoli tüginide barliqqa kelgen Uyghur doppiliri tarixtiki milliy türkümlerning medinyet almashturush qaynamlirida nime üchün izchil mewjutlighini saqlap keldi? Nime üchün Uyghur doppiliri öz shekli, qurulmisi, tikilishi we kiyilishi jehettin xasliqliri bilen yipek yolidiki köp menbelik medinyet muhitigha qandaq masliship keldi, hetta öz türlirining köp xillishishini shekillendürdi?
Bir milliy gewdige mensup kishiler topi nime üchün türi shunche köp, rayon xaslighi shunche küchlük doppilarni kiyishke hérismen kélidu? Bu qaysi xil medinyet pisxikisidin dérek béridu? Yaki bu köp menbelik medinyet muhitigha maslashqan insan türkimining medinyet pisxikisidin dérek béridighan medinyet tip misallirining birimu?
Yoqiridiki suallirimiz bizni Uyghur doppilirining türliridiki köp xilliq we renggarenglik alahidikler heqqide téximu chongqurraq izdinishler élip bérishimizni, shundaqla, Uyghur doppiliri heqqidiki tetqiqatlarni nöwette kiyim-kéchek tetqiqat saheside keng qolliniwatqan kiyim-kéchek folklorshunasliqi, kiyim-kéchek folklorshunasliqi, kiyim-kéchek medinyetshunasliqi, kiyim-kéchek pisxikshunasliqi we kiyim-kéchek jemiyetshunasliqining kirishtürme nuqtisida turup tehlil qilishimizni telep qilidu. Shuning bilen birge bir milletning örp-adet tetqiqatida örp-adetning folklor asasida, medenyetshunasliq izahatida we jemiyetshunasliq xulasiliride turup izdinishimizni, tepekkür qilishimizni we ilmiy xulasilerde bolishimiznimu ümid qilidu.
Bu eserning aptori shinjang pédagogika uniwérsitéti milletshunasliq we jemiyetshunasliq inistitoti ijtimaiy medeniyet insanshunasliq tetqiqat ornida tetqiqatchi.
