Uyghur bugünki zaman edebiyatining yarqin namayendiliridin, yirik shair we yazghuchi mol netijiliri bilen xelqimizning köngül töridin orun élip kéliwatqan istidatliq merhum edebiyatshunas alim Abduréhim Ötkür 1923- yili qumulda otturahal tijaretchi ailiside dunyagha kelgen. U öz ata- anisidin kichikidila ayrilip, yétim qalghan. Dadisi tilesh bégim artush tijenlik kishi bolup, alemdin öter chéghida, emdila tört yashqa kirgen abduréhimni qumul mötiwerliridin bolghan dosti osman hajigha oghulluqqa bériwetken. Osman hajim köpni körgen, oqumushluq, tereqqiyperwer kishi idi. U ömür boyi perzent yüzi körmigen bolghachqa, abduréhimni intayin arzulap we köngül qoyup terbiyiligen. Uni özi oqutup xet-sawadini chiqarghandin kéyin, diniy mektepke bergen. Diniy mektepte derslik qilinghan klassik eserler ichide «soڧi allayar» dégen kitab tilining chüshinishlik, ammibab, güzel, tesirlik bolushi we weznining jarangliqliqi bilen Abduréhim Ötkürni özige meڧtun qiliwalghan. Shuning üchün u ikki ming misradin artuq shéirdin tüzülgen bu kitabning köp qismini yadilap bolghan. 1934-Yili güdek abduréhim bashlanghuch mektepte penniy bilim élishqa muyesser bolghan; 1936-yili ürümchige oqushqa ewetilip, ürümchi birinchi gimnaziyide üch yil oqughan; 1939- yili shinjang darilfununigha imtihan bérip kirgen. 1942- yili bu mektepning pédagogika fakultétini ela netije bilen püttürgen.
U bu mezgilde «gang qanat lachin», «dolqunluq hayat», «yingi junggo gülistanigha», «tamche qandin milyon chéchekler», «chin moden» (l.Mutellip bilen birliship yazghan) qatarliq shéir, dastan we dramalarni «shinjang géziti», «yingi nur» qatarliq metbuatlarda arqa- arqidin élan qilip, yéngi Uyghur edebiyati sépige ümidlik yash küch bolup qoshulghan. 1943-Yili baharda, millitarsit shéng shisey tereqqiyperwerlik niqabini yirtip tashlap, özini gomindang qoynigha atti. Chin tiyenchu, mawzémin, lin jilu qatarliq kommunistlarni we nurghun ilghar zatlarni qolgha élip, ulargha dehshetlik ziyankeshlik qildi. Shuning bilen yash shairmu bu borandin aman qalmay 1944-yili qolgha élinip türmige tashlandi. U 1945- yilining bashlirida türmidin chiqip, neshriyat orunlirida tehrirlik xizmiti bilen shughullandi. 1946-Yili uning tunji shéirlar toplimi «yürek mungliri» tash metbeede bésilip chiqti. Qizil armiye türkistan hududigha daxil bolghandin kéyin Abduréhim Ötkür xéli bir mezgil asasen terjimanliq, klassik edebiyat tetqiqati we oqutquchiliq bilen, jümlidin chetel tilliri we edebiyatini öginish bilen shughullangha n bolsimu, edebiy ijadiyetni toxtitip qoymighan idi. Lékin shu chaghlarda u solchilliqning kasapiti bilen metbuat hoquqidin mehrum qilinip, eserlirini élan qilish imkaniyitige ige bolalmighan. Peqet j k p 11-nöwetlik merkizi komitéti 3-omumiy yighinidin kéyinla qaytidin ijadiyet erkinlikige érishken. U qisqighina bir nechche yil ichide «yaxshi» , «kérek bolsa», «ömür heqqide muxemmes», «boghda anam», «men aq bayraq emes», «qeshqer kéchisi», «ulugh ana heqqide chöchek», «gül we azghan» qatarliq shéir, dastan we balladalarni, «iz», «oyghanghan zémin» romanlirini élan qilip, hazirqi zaman Uyghur edebiyatidiki ornini toluq namayan qilghan idi. Epsuski bu harmas qelemkesh, istidatliq yazghuchi, edebiyatshunas alim abduréhim tileshow ötkür 1995-yili 10-ayda késel sewebi bilen biz bilen menggülük xeyrileshti.
Ijadiyti
Küchlik réalizmliq roh we chongqur tarixiy asasqa ige eserliri bilen jamaetchilikke tonulghan talantliq shair we yazghuchi Abduréhim Ötkür 1985- yili tömür xelipe bashchiliqidiki qumul déhqanlar qozghilingining ötmüshini eks ettürgen tarixiy roman «Iz» Ni élan qilghandin kiyin, kitabxanlarning arisida küchlük tesir qozghap, yingi dewr Uyghur edebiyati munbiride kishilerni alahide jelp qilghan cholpan bolup qaldi. Uning ilgiri-axir «Qeshqer kéchisi», «Iz», «Ömürmenzilliri», «Oyghanghan zémin» Qatarliq kitabliri neshr qilindi. Uning yene «shéir we shair», «turpan tesiratliri», «Qeshqer kéchisi» , «Ulugh ana heqqide chöchek» qatarliq shéir we dastanliri xenzu tiligha terjime qilinip, «shériyet», «milletler edebiyati», «gherbiy diyar edebiyati» qatarliq zhurnallarda élan qilindi. 1982-Yili 1-ayda xelq gézitide we «milletler edebiyati tetqiqatigha dair obzorlar mejmuesi» ning 2- sanida «Qeshqer kéchisi» Heqqide mexsus obzorlar élan qilinip, bu nadir eser Uyghur shéiriyet gülzaridiki ajayip ésil gül dep medihélendi. Bu dastanning yapon tilidiki qisqartilghan terjimisi 1985-yili yaponiyede neshr qilinghan junggo azsanliq milletler edebiyati mejmuesi ning 2- toplimigha kirgüzülgen. Xenzuche terjimisi 1988- yili shinjang xelq neshriyati teripidin ayrim kitab bolup bésilip chiqti. Abduréhim Ötkürning özi bolsa, 1983-yili junggo azsanliq millet yazghuchilirining terjémihali dégen kitabta tonushturuldi. Uning yene nurghun eserliri ottura mektep edebiyat derslikige kirgüzüldi.
Abduréhim Ötkürning eserliri
- Xenzu tilidiki ڧilillerning ölchemlik terjime qilinish meslilisi, ürümchi shinjang xelq neshriyati, 1957-yili
- Kashgher kéchisi, ürümchi, shinjang xelq neshriyati, 1980-yili
- Ömür menzilliri, (shiérlar toplimi) ürümchi, shinjang xelq neshriyati, 1985-yili
- Iz, (roman) ürümchi, shinjang xelq neshriyati, 1985-yili
- Oyghanghan zémin (roman) (birinchi qisim), ürümchi, shinjang xelq neshriyati, 1988-yili
- Oyghanghan zémin (roman) (ikkinchi qisim), ürümchi, shinjang xelq neshriyati, 1994-yili
Maqaliler
- Uyghur shiériyitidiki aruz wezini heqqide, shinjang seniti (uyghurche, 1980- yili 7-8- sanlar)
- Qedimki zaman Uyghur tilining shekkilinishi we tereqqiyati (shinjang ijtimaiy penler tetqiqati 1982- yili 2- san san)
- Uyghur qedimki zaman edebiyatidiki bezi mesililer heqqide mulahize, shinjang seniti (uyghurche, 1981- 8- san)
- Uyghur shiériyitidiki robaiy heqqide, shinjang seniti (uyghurche, 1981- 8- san)
