Erkin Sidiq 1950-yillirining axirliri junggoda bashlanghan «medeniyet zor inqilabi» ning qalaymiqanchiliqi hemme yerni qaplighan mezgillerde aqsuda tughulghan. Baliliq dewrini Uyghur diyarini acharchiliq bésip ketken mezgilde qosiqi toyghudek tamaq yéyelmey ötküzgen. Bashlanghuch mektepni «medeniyet zor inqilabi» ning qalaymiqanchiliqi ichide Uyghur tilidiki aqsu sheherlik 4-bashlanghuch mektepte oqughan (bu mektep hazir xenzu mektep qiliwétilgen ----- muherrirdin). Ottura mektepni «déng shyawpingni köresh qilip, ishikni échip qoyup mektep bashqurush» heriketliri boliwatqan dewirde aqsu wilayetlik 1-ottura mektepte oqughan. Nurghun waqitliri siyasiy heriketke qatnishish we yéza igilik bilimlirini öginish, yéza-zawutlargha bérip ishlesh bilen ötken. Toluq otturini püttürgendin kéyin, aqsu wilayiti konisheher nahiyisidiki (hazir onsu nahiyisi diyilidu ----- muherrirdin) bir yézigha «qayta terbiye» élish üchün bérishqa mejbur bolghan. U yerde bir yérim yil déhqan bolup ishligen. Del shu chaghda junggoning dölet rehbiri déng shyawping aliy mekteplerge oqughuchi qobul qilish tüzümini islah qilip, aliy mektep oqughuchilirini imtihan arqiliq tallash tüzümini yolgha qoyghandin kéyin, Erkin Sidiq 1977-yili 12-ayda tunji qétimliq aliy mektepke oqughuchi qobul qilish imtihanigha qatniship, Uyghur tili boyiche élinghan imtihanda pütün Uyghur diyari boyiche 2-bolghan. Hemde 1978-yili 2-ayda shinjang uniwérsitétining radio-éléktronika kespige oqushqa kirgen.
Aliy mektep hayati we ish izliri
Shinjang uniwérsitétida 1-yilidiki peqet xenzu tilini öginidighan «teyyarliq basquchi» ni tügetkendin kéyin, Erkin Sidiq bir tereptin bashqa oqughuchilargha oxshash kespiy derslerni oqup, bir tereptin her xil oqughuchilar xizmitini ishlep, yene bir tereptin özligidin chet el tilini ögengen. Hemde öz üstige alghan mektep ittipaq komitétining daimiy heyiti, mektep oqughuchilar uyushmisi (u chaghda hazirqidek oqughuchilar birleshmisi déyilmeytti–muherrirdin) ning reisi, Uyghur aptonom rayon (u a r) luq yashlar birleshmisining muawin reisi, u a r liq oqughuchilar birleshmisining reisi, we memliketlik oqughuchilar birleshmisining muawin reisi qatarliq wezipilerni ötigendin sirt, deslepki 2 yil ichide ingliz tilini mukemmel öginip tügetken. Axirqi 2 yil yapon tilini öginip, uning barliq grammatikilirinimu tamamlighan. Shundaq qilip aliy mekteptiki 5 yilliq hayati jeryanida, Erkin Sidiq xenzu tili, ingliz tili we yapon tilidin ibaret 3 tilni mukemmel öginip bolghan. Oqush püttürgendin kéyin, u shinjang uniwérsitétige oqutquchi qilip élip qélinghan. 1983-Yili Erkin Sidiq shangxey qatnash uniwérsitétida bir yil éléktro-magnétikisi we mikro-dolqun téxnikisi boyiche bilim ashurghan. 1985-Yili 9-ayda u a r hökümiti yaponiyide oqushqa ewetish üchün tallighan yash aliy mektep oqutquchiliri ichige Erkin Sidiq 1-bolup tallinip, yaponiyige oqushqa barghan. Hemde u yerde 1988-yili 4-ayghiche ikki yérim yil bilim ashurghan. 1991-Yili chiqqan «ürümchi kechlik géziti» ning bir sanida Erkin Sidiqning ish-izliri mundaq xulasilengen.
«Erkin Sidiq shinjang uniwérsitéti fizika fakultétining 77-yilliq oqughuchisi. U, ottura mekteptiki chaghliridila xenzu tilini özlikidin ögengen. Kéyin aqsuda shinjang boyiche ikkinchi (uyghurche qobul qilish nomur ölchimide) netije bilen imtihanidin ötüp, shinjang uniwérsitétige kirgen. Radio-éléktronikisi kespide oqughan. Öginish jeryanida japagha chidap, ixlas bilen tiriship ela oqughanliqtin, memliket boyiche üchte yaxshi oqughuchilar ülgisi bolup bahalanghan. Mektepte élip qélinghandin kéyin, yapon tilini özligidin öginip, imtihan bérip yaponiyige oqushqa barghan. Tiriship ilgirilep yaponiyide ötküzülgen 72 dölet oqughuchilirining nutuq sözlesh musabiqiside tötinchilikke érishken. Hazir amérikida oquwatidu. Ikki yérim yil waqit ichide u yapon, ingliz tillirida 19 parche dissértatsiye maqalisi élan qildi. Bezi dissértatsiye maqaliliri amérikidiki dunyaning aliy qatlimigha mensup ilmiy zhornallirida élan qilindi» (1991-yili shinjang neshriyati bésip tarqatqan «dewr ilhamliri» dégen shéirlar toplimidin élindi; bezi sözlükler tüzitildi).
Erkin Sidiq 1988-yili küzde amérikigha bérip, amérikidiki magistirliq we dokturluq oqushini dawamlashturiwatqan mezgilde, yeni 90-yillarda, Erkin Sidiqning yuqirida xulasilap tilgha élinghan netijilirige asasen, shinjang uniwérsitéti pütün mektep boyiche Erkin Sidiqtin öginish paaliyitini qanat yaydurghan. Hemde bu paaliyetni «Erkin Sidiq hadisisi» dep atighan. Bu yerdiki «hadise» bir uyghurning tebiii-pen saheside xelqaradiki eng yuqiri derijilik ilmiy tetqiqat zhornilida tunji bolup ilmiy maqale élan qilghanliqi, hemde qisqighine 2 yérim yil waqit ichide ilmiy tetqiqatta dunyadiki eng ilghar milletlerning birsi bolghan yaponluqlarnimu heyran qalduridighan netijilerni qolgha keltürgenlik hadisisini közde tutqan idi. Eyni waqitta «Erkin Sidiq hadisisi» paaliyiti shinjang uniwérsitétining mektep qorusidin halqip chiqip, Uyghur diyaridiki bashqa aliy mekteplergimu kéngeytilgen. 1991-Yili Uyghur diyaridiki dangliq shair, shinjang Uyghur aptonom rayonining shu chaghdiki reisi Tömür Dawamet Erkin Sidiqni medhiyilep «tengritagh bürküti eylidi perwaz» namliq shéirni yazghanidi.
Tetqiqat we xizmet netijiliri
Erkin Sidiq hazir amérikining inglizche «Nasa» dep atilidighan hawa qatnash we alem boshluq téxnikisini bashqurush idarisining tarmiqidiki «JPL» (inglizche toluq ismi «Jet Propulsion Laboratory») dep atilidighan dunyagha tonulghan bir tetqiqat merkizide aliy derijilik optika injiniri bolup ishleydu. Bu tetqiqat merkizide putun dunyadiki her xil milletlerdin terkip tapqan 5000 kishi bar bolup, ularning ichide 1700 dek téxnikiliq xadimining dokturluq unwani bar, Erkin Sidiq ene shu dokturluq unwanigha ige tetqiqatchilarning biri. Bu idarini 1930-yilliri amérikining kaliforniye shitatidiki dangliq aliy mektep – kaliforniye téxnika instituti qurghan bolup, «JPL» amérikining birinchi suni hemrasini yasap chiqti we tunji qétimliq alem uchqurini aygha chiqardi. Hazirgha qeder «JPL» quyash sistimisidiki 8 planétaning hemmisige alem uchquri ewetti.
Erkin Sidiq özining bashlanghuch mektep, ottura mektep we aliy mekteptiki hayatigha asasen, muwappiqiyet qazinishning töwendiki bir formulasini xulasilap chiqqan idi:
Muweppeqiyet = talant + tirishchanliq + purset
Erkin Sidiqning hayati yuqiriqi formulaning ispati bilen liq toshqan. Bu formuladin bashqa, Uyghur millitige bolghan yüksek derijidiki köyümi we mesuliyetchanliqi asasigha qurulghan polattek irade, hich qandaq japa-musheqqetke bash egmeydighan gheyret-shijaet, toxtimay bilim öginidighan, özige intayin yuqiri telep qoyidighan we toxtimay algha ilgirileydighan izchil ipadisi bilen, Erkin Sidiq pütün dunya jamaitige yene bir nersini ispatlidi: bashqilar qilalighan ishni uyghurlarmu qilalaydu. Erkin Sidiq bu bir pakitni hazirmu dawamliq ispatlimaqta. Uning qiliwatqan kespi tebiii-pen we énzhénirlik sahesidiki eng qiyin kesiplerning birsi turupmu, u hazirghiche eng yuqiri derijilik xelqara ilmiy tetqiqat yighini we zhornallirida 60 parchidin köp ilmiy maqale élan qilghan. U hazir NASA-JPL de shughulliniwatqan ishlarning mutleq köp qismi amérika dölet mexpiyetlikige yatidighan ishlar bolup, ular toghrisida idare sirtida sözleshke, yaki u toghrisida ilmiy tetqiqat maqalisi élan qilishqa ruxset qilinmaydighan bolsimu, dunyawi téxnika saheside özining xizmet waqtining peqet 20 pirsentide élip barghan ilmiy tetqiqati boyiche, 2006-yili bir yil ichidila, xelqaradiki eng yuqiri derijilik ilmiy tetqiqat zhornilida u jemiy 3 parche ilmiy maqale élan qildi. NASA ning «insaniyetning menbesi programmisi» (inglizche «Origins Program») dep atilidighan bir programmisi bar bolup, bu programmining nishani töwendiki üch soalgha jawap tépish iken:
1. Biz (insanlar) nedin kelduq?
2. Biz kainatta yalghuzmu?
3. Biz nege barimiz?
Erkin Sidiq héliqi üch ilmiy maqalisini yazghan tetqiqat yuqiriqi 2-soalgha jawap tépish yüzisidin élip bériliwatqan tetqiqatining bir qismi bolup, yéqinda uningdin bashqa yene 2014-yili alem boshluqigha chiqirilidighan «James Webb alem téléskopi» ning tetqiqatighimu qatnishishqa bashlighan.
Erkin Sidiq bir kembeghel, addiy Uyghur ailiside tughulup, Uyghur diyaridiki eng japaliq turmushlarni bashtin kechürüp baqqan. Uyghur diyaridiki eng japaliq ishlarni qilip baqqan. Mesilen, bashlanghuch mektepke kirishtin burun, u yézida kaligha miniwélip xaman tepken. Bashlanghuch we ottura mektepte oquwatqan mezgilde yézida éshek we kala harwisi heydep, étizliqqa oghut toshighan. Kala söreydighan qoshni heydep yer aghdurghan. Kala söreydighan söremde yerge sörem salghan. Bughday, qonaq, we köktat térighan. Kaligha söritip, qicha we zighirlardin may chiqiridighan juwazda may tartqan. Kéchiche tügmende uxlap, tügmende un tartqan. Qonaq yiltizigha topa yöligen. Shalliqta maysa tikken we shalliqta ot otighan. Orghaqta bughday, shal we qonaq orighan. We bashqilar. U hazir dunyadiki eng yuqiri derijilik bir ilmiy tetqiqat ornida, alem boshliqida turup, pütün kainatni közitish uchun ishlitilidighan alem téléskoplirining tetqiqati bilen shughulliniwatidu.
