Xalmurat ghopur 1960-yili ürümchi shehiride oqutquchi ailiside tughulghan bolup, u kichikidin xenzu tili mektipide oqughan. 1982- Yili ela netije bilen shangxey jungyi inistitotini püttürgen. Mektep teshkili uni mektepke élip qélishni qarar qilghan bolsimu qan-qénigha singip ketken ana yurt söygüsi, shinjang bilen shangxey ottursidiki medeniyet, iqtisad we bashqa jehetlerdiki chong periqni tügitish üchün u yenila öz yurtigha- tengritagh étikige qaytip keldi. Xalmurat ghopur qaytip kelgendin kéyin teshkilning teqsimatigha angliq boysunup, aptonom rayonluq jungyi doxturxanisigha orunlashti. Mektep derwazisidin emdila chiqip, jemiyettin ibaret bu shawqunluq deryagha shungghughan xalmurat ghopur emeliy xizmet dawamida nurghun qiyinchiliqlargha duch keldi. Xizmet dawamida u bilim sewiyisini dawamliq yéngilimisa bolmaydighanliqini hés qilip 1985- yili shinjang tibbiy inistitoti gherpche dawalash nepes yoli ichki késellikler bölümining magistirliq unwani üchün oquydighan aspirantliqqa imtihan bérip ötti. Oqush jeryanida u ingliztili we ros tilini özlikidin ögendi. 1988- Yili u dölet maarip komitéti teripidin élinghan chet elge chiqip oqush imtihanidin ötüp sabiq sowit ittipaqi léningirad tibbiy inistitotigha kandidat dokturluq unwanini élish üchün oqushqa bardi. U 1983- yili junggo-sowét ottursidiki oqughuchi almashturup oqutush kélishimi eslige keltürülgendin kéyin barghan tunji junggoluq shundaqla Uyghur oqughuchi idi.
1993-Yildin bashlap san-pétérburg tibbiy uniwérsitéti doktur yétekchisi, shangxey jungyi doriliri uniwérsitéti kandidat doktur yétekchisi, shinjang jungyi inistitotining profésisori, xeliqara eneniwi midétsina jemiyitining ezasi, shinjang milliy tébabetchilik ilmiy jemiyitining daimiy heyiti bolghan. Jungyining «xepruk bolmisa dimi siqilmaydu» Uyghur tibabitining «nezlilik ziqqini dawalash nezeriyisi» we midétsinadiki «nepes yolidiki asta xaraktirlik késellikler nezeriyisi» ge asaslinip «ziqqidiki biologiyilik kemlik nezeriyisi» ni otturgha qoyghan. Bu nezeriye asasida ziqqa 1- nomurluq dorisini yasap chiqip, klinkida dawalap körünerlik ünümge érishken. Chet elde oquwatqanda «junggo tibabetchilikidiki sir», «jungyi doriliri we kanaychidiki ziqqa késili» qatarliq besh parche eser yazghan, bular musteqil döletler gewdisidiki döletlerning tibbiy aliy mektepliride sinaq derisliki qilinip qollinilghan. Dölet ichide jungyi, Uyghur tibabiti, midétsinani birleshtürüsh nezeriyisini tunji qétim otturgha qoyup, shinjangdiki üch terepni birleshtürgen tetqiqat orni we dawalash merkizini qurup chiqqan. Burun bir nechche döletlik tetqiqat témisi bilen shughullanghan, rosiye, gérmaniye bilen hemkarliship «aspirin ziqqa» tetqiqatini élip barghan hemde chet ellik oqughuchilarni terbiyligen.
Xalmurat ghopur xelqara aliy maarip penler akadémiyesining akadémiki boldi
Shinjang tébbiy uniwérsitétining piroféssori xalmurat ghopur murekkep késelliklerni jungyi-gherb-Uyghur tébabetchilikini birleshtürüp tetqiq qilishtek yéngi saheni échip, élimiz we etraptiki ellerning eneniwiy tébabetchilikini tébbiy ilim-pen bilen birleshtürüsh tetqiqati we maarip ishliri tereqqiyatigha zor töhpe qoshqanliqi üchün, yéqinda xelqara aliy maarip penler akadémiyesining akadémiklikige saylinip, élimizdin chiqqan akadémikler gu chawxaw, jaw dapénglardin kéyin 12-bolup mezkur katta sherepke érishken alim bolup qaldi.
U mezkur sherepke érishishtin awwal, sankit pétirborg pawlow tébbiy uniwérsitéti teripidin pexriy piroféssorluq sheripige, moskiwa pédagogika uniwérsitéti teripidin hayatliq ilmiy pexriy piroféssorluq sheripige nail bolghan; éstoniye baltiq déngizi eneniwiy tébabetchilik ilmiy jemiyitining pexriy jemiyet bashliqi bolup saylanghan; yéqinda amérika, rusiyelerde inglizche we rusche neshr qilghan «ziqqa késelliki ilmiy», «shangxenlün-rusche sherhiysi», «Uyghur tébabetchilikidiki xilit nezeriyesi we dawalash ilmi» qatarliq eserliri xelqarada nahayiti yaxshi tesir qozghighan idi.
Piroféssor xalmurat ghopur junggo we sabiq sowét ittipaqining özara oqughuchi almashturup oqutush kélishimi eslige kelgendin kéyin, élimiz boyiche tunji bolup sabiq sowét ittipaqida oqup doktorluq unwanigha érishküchidur. U hazir élimiz we etraptiki ellerde birqeder zor tesirge ige tébbiy mutexessis-alim. U ilgiri-axiri bolup rusiye, ottura asiyadiki herqaysi döletler, gérmaniye we junggo shyanggang qatarliq dölet we rayonlargha bérip, 200 qétimdin artuq késel dawalash, léksiye sözlesh we ilim almashturushlarda boldi. Hazirghiche, junggo we chet elliklerdin bolup 24 neper post doktor, 47 neper doktor, 117 neper xelqaraliq aspirant terbiyelidi; 20 din artuq dölet derijilik tetqiqat türige yétekchilik qilip muweppeqiyetlik tamamlidi; memliketlik pen-téxnikida ilgirilesh mukapati qatarliq 20 din artuq pen-téxnika mukapatigha érishti; 20 parchidin artuq ilmiy esirini dölet ichi-sirtida xenzuche, inglizche, rusche neshr qildurdi, élan qilghan SCI ilmiy maqalisi 80 parchidin artuq bolup, ilmiy maqaliliri 30 nechche dölet we rayonlardiki tetqiqatchilar teripidin paydilinildi.
Piroféssor xalmurat ghopur élimizdiki tunji döletlik jungyi-Uyghur tébabetchiliki kilinikiliq tetqiqat bazisini berpa qilghuchi, tunji maarip ministirliqining jungyi-Uyghur-gherb tébabitini birleshtürüsh tetqiqati boyiche ölke-ministirliq birliship quridighan nuqtiliq tejribixana we «changjyang alimi we yéngiliq yaritish kolléktipi pilani» gha kirgen yéngiliq yaritish kolléktipini qurghuchi, tunji bolup shinjangdin chiqqan «memliket boyiche közge körüngen yashlar ilim-pen fondi» gha érishküchi.
Piroféssor xalmurat ghopur wetenge qaytip kelgen 22 yildin buyan, barliqini tébbiy tetqiqat, tébbiy maarip ishlirigha béghishlap, nahayiti zor netijilerni yaratti hem katta shan-shereplerge érishti. Bashqilar her qétim uning qazanghan shan-shereplirini pexirlinish ichide tilgha élip teripleshkinide, u: « ulugh wetinim bolghachqila mushundaq shan-zeperlerni quchalidim. Men choqum yaratqan netije-utuqlirim arqiliq wetinimge jawab qayturushum kérek» deydu.
Xelqara aliy maarip penler akadémiyesi ( International Higher Education Academy of Sciences,IHEAS ) dunya ilim-pen ortaq gewdisi (World Scientific Community) ning ezasi bolup, 1992-yili qurulghan, bash ishtabi moskiwada. Mezkur akadémiyede hazir 1000 neper alim we mutexessis bar bolup, buning ichide 35 dölettin kelgen 800 neper akadémik, nobél mukapatigha érishküchiler, herqaysi döletlerdiki maarip teshkilatlirining mesulliri, aliy mekteplerning mudirliri, shundaqla 130 neper jemiyet wekilliri bar.Mezkur akadémiye ilim-penge dair uchurlarni yighish, tewsiye qilish we xelqaraliq pilanlarni bahalap analiz qilishqa oxshash xizmetlerni ishleydu.
Menbe: tengritagh uyghurche tori
Waqti: 2015.04.27
