Uyghur Tilining Izahliq Lughiti

Yimirilmek

①«Yimirmek» péilining mejhul derijisi: u shaxtiki chécheklerni élip bir uwilighanidi, héliqi chéchekler yimirilip, kichikkine bir kallekke aylinip qaldi. *Eshrep bowayning közliri parqirap, qélin kalpukliri külkidin yimirildi. ②Köchme menidiki söz. Ajizlashmaq, halidin ketmek, weyran bolmaq, yoqalmaq: tamlarmu xarabidek bolup ketken-suwaqliri pütünley chüshüp, yimirilishke bashlighanidi. *Yigitning özige mixtek qadalghan otluq közliri aldida, qizning jasariti yimirildi. *Extemlerning toyi yézilar éghir iqtisadi yimirilishni bashtin kechürüwatqan peytke toghra kelgenidi. ③Köchme. Birer ijtimaiy tüzüm, hakimiyet yaki hoquq tutuwatqan guruh, shexsler weyran bolmaq, yoqalmaq, aghdurulmaq, eslidiki imtiyazdin mehrum bolmaq: féodalliq chong aile tüzümi muqerrer yimirildi. *U «körüp turunglar, silerning yimirilidighan kününglar etila yétip kélidu» dep oylidi. ④Yerge mehkem chaplashmaq, yerge mehkem orunlashmaq (olturush herikiti heqqide): u emdi yimirilip olturup,...

Dawamini oqung!

Yimirilish

①«Yimirilmek» péilining yene bir xil isimdishi.

②«Géologiye» uzun muddetlik shamalning yalishi, aptapta qélish, höl-yéghinlarning nemdep yalishi, organizmlarning buzulushi qatarliq tesirler netijiside, yer postining yüzidiki we yer postini teshkil qilghan her xil tagh jinslirining buzulup weyran bolushi yaki özgirip kétishi.

③«Fizika» bir atom yadrosining massiliri oxshashraq bolghan ikki yadrogha bölünüsh jeryani.

④«Fizika» radioaktip nuklidlarning radioaktip zerrichilerni radiatsiyilep chiqirish arqiliq bashqa bir xil nuklidqa özgirish jeryani, turaqsiz asasiy zerrichilerning özlükidin yéngi zerrichilerge özgirish jeryanimu yimirilish dep atilidu.

⑤«Ximiye» krstal hidratlarning öy témpératurisida we qurghaq hawada krstal süyining bir qismini yaki hemmisini yoqitish hadisisi.

Yimirilish Posti

«Géologiye» yer posti ul jinsining yimirilgen üsti qewiti. Yer posti üsti qewitidiki jinslar yimirilish tesiride buzulup, ularning eslidiki ornida yumshaq döwilenmiler shekillinidu. Adette u ajiz yimirilgen zonna, küchlük yimirilgen zonna, qalduq qatlam, qalduq topa qatarliqlarni öz ichige alidu.

Yimirilish Roli

«Géologiye» yer postining sirtqi qatlimidiki tagh jinslirida atmosféra, su we janliqlar qatarliq tashqi küchlerning uzaq mezgillik tesiri tüpeylidin yüz béridighan buzulush roli. U fizikiliq yimirilish roli we ximiyilik (ximiyelik) yimirilish rolini öz ichige alidu.

Ghenizat Gheyurani

Uyghur qamusi

Ghenizat Gheyurani (1930-2007) kelpin nahiyeside tughulghan. 1948-Yilidin 1950-yilighiche shinjang darilfonunida oqughan. 1950-Yilidin 1953-yilighiche sabiq ölkilik 2-darilmuelliminde oqutquchi bolghan. 1953-Yilidin 1955-yilighiche shinjang xelq neshriyati Uyghur derslik guruppisining bashliqi bolghan. 1955-Yilidin 1957-yilighiche merkiziy milletler institutining tilshunasliq sinipida oqughan. 1957-Yilidin 1962-yilighiche «shinjang géziti» idariside muherrir, muxbir bolup ishligen. 1962-Yilidin 1966-yilighiche üchturpan nahiyelik 1-ottura mektepte oqutquchiliq qilghan. 1980-Yilidin bashlap, shinjang Uyghur aptonom rayonluq til-yéziq komitétida til tetqiqati bilen shughullanghan. Ghenizat Gheyurani 1949-yili «shinjang géziti» de élan qilinghan bir türküm shéirliri bilen ijadiyet sépige kirgen. Uning «tarim boyida», «hayat qoshiqi» qatarliq shéir toplamliri, «boldi qil» namliq félyeton we satiralar toplimi, «100 rubaiy» namliq rubaiylar toplimi neshr qilinghan. Ghenizat Gheyuranining til tetqiqat we neshriyatchiliq sahesidiki töhpisimu alahide gewdilik....

Dawamini oqung!

Ayla

Isim ①özidin chong ayal bir tughqini, acha; hede. ②Özidin chong ayallarni hörmetlep atashta ishlitilidu: zeynep:-ayla! Boldi qiling, -déginiche saniyening quchiqigha étildi. ③Tarixi söz. Wang jemetidin bolmighan orda xizmetchilirining xotunlirining hörmet nami.