Uyghur Qamusi

Maqal-Temsiller (I)

  0 202
  • It kallisi texside toxtimas.
  • It müshükni buyrusa, müshük qoyruqini buyruptu.
  • It itliqini qilmisa köngli tinmas.
  • Ittin qorqqan gaday emes.
  • Itning igisi bolsa, börining xudasi bar.
  • Ich siringni atanggha éytma.
  • Ichi tarning köngli tinmas, éshek mingenning puti tinmas.
  • Ichi toshmisa téshigha chiqmas.
  • Ichi köymigenning köti qichishmas.
  • Ichide rozi tutup, téshida héyt oynaptu.
  • Izzet tapay diseng xizmet qil.
  • Israpchiliq nede? Pishanisi terlimigen yerde.
  • Ish bashqa, hewes bashqa.
  • Ish qilishqa béli bosh, gep qilishqa aghzi qosh.
  • Ish ishteyni achidu.
  • Ishtangha chiqqan köngülge ayan.
  • Ishq oti püwligenge öchmes.
  • Ishqi yoq yardin, issiq ochaq yaxshi.
  • Ishik körgenni alma, böshük körgenni al.
  • Ishik ochuq bolsimu, sorap kir.
  • Ishing tüzelmise, chüshüng tüzelmes.
  • Ishengen taghda kiyik yatmaptu.
  • Ikki qochqarning béshi bir qazanda qaynimas.
  • Igisini yaxshi körseng itigha söngek tashla.
  • Ilmekni isharet bilen ruslighili bolmas.
  • Inawet altundin qimmet.
  • Insap qalmidi chongda, ishtan qalmidi qongda.
  • Inekning süti yélinide emes, yémide.

Maqal-Temsiller (Y)

  0 268

Ya sayramdin chiqar, ya qaynamdin chiqar. Ya elemde yoq, ya qelemde yoq. Yapsam tutarmu, kömsem pisharmu. Yatar qorsaq – kéter qorsaq. Yatning yandin öter, tughqanning jandin öter. Yaxshi bolsa özidin köridu, yaman bolsa özgidin köridu. Yaxshi dost tashlimas, yaman yolgha bashlimas. Yaxshi söz tashni yarar, yaman söz bashni yarar. Yaxshi söz dilni éritidu, yaman söz janni qéritidu. Yaxshi it ölükini körsetmes. Yaxshidin japa kelmes, yamandin wapa kelmes. Yaxshigha kün yoq, yamangha ülüm yoq. Yaxshiliq törge bashlaydu, yamanliq görge bashlaydu. Yaxshiliq qil, yamanliq küt. Yaxshiliqqa yaxshiliq her kishining ishi, yamanliqqa yaxshiliq er kishining ishi. Yaxshining qedrini yaman bilmes. Yaz bolsa qish bolmisa, ash bolsa ish bolmisa. Yasanchuq tongimaydu, titireydu. Yash tökkiche musht tüg. Yash qéritmas, ghem qéritar. Yashliqingda bilim al, qérighanda ishqa sal. Yalghanchining quyruqi bir tutam. Yalghuz yürüp yol tapquche chishing töküler. Yalghuz atning chéngi chiqmas, chéngi chiqsimu déngi chiqmas. Yalingayaq sudin qorqmas. Yamaq yamap yarmaq tap. Yaman xotun alghuche, boytaq yürgin ölgüche. Yaman künler yaxshi bolar,...

Dawamini oqung!

Ömerjan Nuri

  8 453
Ömerjan Nuri

Ömerjan Nuri 1968-yili 4-ayning 25-küni xoten wilayiti qaraqash nahiyisining qarasay yézisida bir oqutquchi ailiside dunyagha kelgen. Bashlanghuch, ottura mektepni qarasay, qoychi yézilirida, toluq ottura mektepni qaraqash nahiyilik 1-ottura mektepte oqughan. 1986-Yili aliy mektep imtihanida ijtimaiy penler boyiche ela netije bilen xitayning changchün shehiridiki sherqi-shimal pédagogika uniwérsitétining tarix kespige qobul qilinghan. Merkizi milletler uniwérsitétida ikki yil teyyarliq oqughandin kéyin, sherqi-shimal pédagogika uniwérsitétining töt yilliq tarix kespini püttürüp, 1992-yili xoten pédagogika mektipi (hazirqi xoten pédagogika instituti) ge tarix oqutquchisi bolup ishqa chüshken. 2000-Yilliri béyjingdiki merkizi milletler uniwérsitétida tarix penliride magistirliq unwanini alghan.

Ömerjan Nurining «nushriwan yaushéfning bergen melumatlirida uyghurlar», «turpan uyghurlirining 1732-yilidiki sherqqe köchüshi heqqide bir melumat», «atalmish yash qeshqerlikler partiyesi we endijan weqesi», «qutluq shewqige qilinghan töhmet», «atatürkning Uyghur dosti», «Burhan Shehidining terjimihalidiki bezi mesililer üstide tetqiqat», «xitaylarning Uyghur yégenliki heqqidiki öz...

Dawamini oqung!

Mutellip Sidiq Qahiri

  9 417
Mutellip Sidiq Qahiri

Ataqliq tilshunas, ijtihatliq zhurnalist, Uyghur kishi isimliri tetqiqatchisi Mutellip Sidiq Qahiri ependi 1950-yili qeshqer yéngisheher nahiyiside tughulghan. 1968-Yilidin 1971-yilighiche qayta terbiyede bolghan. 1983-Yili qeshqer pédagogika inistitutini püttürüp shu mektepte oqutquchiliq qilghan. 1991-Yilidin tartip «qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili» da muherrir bolup ishligen. «Uyghur kishi isimliri we uning menisi» namliq kitabi 1992-yili bésilghan. Kéyin yene «isimni qandaq qoyush kérek», «isim qoyush qollanmisi», «Uyghur kishi isimliri» (1998) qatarliq kitabliri neshr qilinghan. Uyghur kishi isimliri heqqide 30 parchidin artuq maqala élan qilghan, bu maqalilarning köpi «xeziniler achquchi» (2006) namliq kitabigha kirgüzülgen. «Ereb tilidin asas» namliq üch qisimliq kitabi, «erebche sözlishish», «ereb tili élipbesi», «ereb tili qaidiliri», «ereb tilini muellimsiz öginish» dégen kitabliri neshr qilinghan. Tilshunasliq nuqtisidin yene qeshqerdiki «sheyxler» ning tili heqqide bir qatar tetqiqatlarni élip barghan.

Mutellip Sidiq Qahiri ependining «til we...

Dawamini oqung!

Uyghur Tilining Izahliq Lughiti

  4 534
Uyghur Tilining Izahliq Lughiti

Herp tertiwi

A E B P … Y

Dawamliq kirgüziliwatidu…

Emgek qilsang atiqing chiqar, qilmisang chatiqing chiqar (maqal).

Zaghra Nan

  1 476
Zaghra nan

Zaghra nan – nanning bir türi bolup, qonaq unini asasliq matériyal qilip teyyarlinidu, quruq bolup, uzaq saqlashqa bolidu.

Teyyarlash usuli:
1. Qonaq unigha tuz quyup, qiziq suda xémir yughurup, xémir sowughanda xémirturuch, ushshaq toghralghan kawa arilashturup, bir saet qoyup boldurulidu. Andin 140-200 ser chongluqta zowula üzüp aq unda qurghunlap, ikki santimétir qélinliqta nan yasap, yüzige pichaq yaki tükche bilen chapras belge urulidu.

2. Qizitilghan tonurgha yéqip jöwende nangha oxshash qilip pishurulidu. Pishurush waqti uzunraq bolidu. Bu nanni qeshqer we xotenning köpinche yerliride su we tuz bilen yughurup xémirni boldurmaymu yaqidu.

Asasliq matériyali: qonaq uni besh kilogram, tuz muwapiq miqdarda, su ikki yérim kilogram, aq un 500 gram, ash kawisi bir kilogram, xémirturuch 175 gram.

Zaghra nanning paydiliri:
Zaghra nan tebiiyti jehettin quruq issiq dep qarilidu, zaghra nanning ashqazan, ücheyni ozuqlandurush we üchey herkitini tizlitish, bedendiki herqaysi...

Dawamini oqung!

Jalalidin Behram

  10 597
Jalalidin Behram

Jalalidin Behram 1942-yili 8-ayning 16-küni Uyghur diyarining ghulja shehride hönerwen (tikküchi) ailiside dunyagha kelgen. Uning atisi behram ependi usta hünerwen bolupla qalmay, belki ili naxshilirini heqdadigha yetküzüp éytidighan xelq naxshichisi hem ressam idi. U meripetperwer adem bolup, xush-péilliq we chaqchaqchiliq bilen alahide közge tashlinip turatti. U zérek hem tétik chong boluwatqan oghligha xelq -chöchekliri we dastanlirini chongqur héssiyat bilen sözlep béretti. Shundaqla uninggha herxil resimlerni körsitip, ressamliqning séhri-küchini teripleytti. Shunga, Jalalidin Behram: «méning yumran qelbimge edebiyat-senet uruqlirini chéchip, ressamliq we edebiyat bixlirini yétishtürgen atamni her daim memnuniyet bilen esleymen…» deydu.

Oqush we xzmet hayati
Jalalidin Behram 1950-yildin 1954-yilghiche ghulja shehiridiki «roshen» bashlanghuch mektipide, 1954-yildin 1957-yilghiche ili ottura mektipide oqughan. Resim kurzhuki, edebiyat kurzhuki qatarliqlargha qatniship, mektepning teshwiqat taxtilirida tunji qétim baliliq héssiyati bilen yazghan shéérlirini élan qilghan. 1957-Yili ürümchige oqushqa kélip, 1958-yilghiche...

Dawamini oqung!

Ghenizat Gheyurani

  0 421
Uyghur qamusi

Ghenizat Gheyurani (1930-2007) kelpin nahiyeside tughulghan. 1948-Yilidin 1950-yilighiche shinjang darilfonunida oqughan. 1950-Yilidin 1953-yilighiche sabiq ölkilik 2-darilmuelliminde oqutquchi bolghan. 1953-Yilidin 1955-yilighiche shinjang xelq neshriyati Uyghur derslik guruppisining bashliqi bolghan. 1955-Yilidin 1957-yilighiche merkiziy milletler institutining tilshunasliq sinipida oqughan. 1957-Yilidin 1962-yilighiche «shinjang géziti» idariside muherrir, muxbir bolup ishligen. 1962-Yilidin 1966-yilighiche üchturpan nahiyelik 1-ottura mektepte oqutquchiliq qilghan. 1980-Yilidin bashlap, shinjang Uyghur aptonom rayonluq til-yéziq komitétida til tetqiqati bilen shughullanghan.

Ghenizat Gheyurani 1949-yili «shinjang géziti» de élan qilinghan bir türküm shéirliri bilen ijadiyet sépige kirgen. Uning «tarim boyida», «hayat qoshiqi» qatarliq shéir toplamliri, «boldi qil» namliq félyeton we satiralar toplimi, «100 rubaiy» namliq rubaiylar toplimi neshr qilinghan.

Ghenizat Gheyuranining til tetqiqat we neshriyatchiliq sahesidiki töhpisimu alahide gewdilik. Azadliqtin kéyin u tunji bolup tüzgen bashlanghuch mekteplerning élipbe, til, matématika qatarliq derslikliri we toluqsiz ottura mektepning girammatika dersliki (1-qisim)...

Dawamini oqung!

Ghazi Emet

  8 588
Ghazi Emet

Dangliq ressam Ghazi Emet ependi 1935-yili qeshqer shehrining qoghan (hazirqi nezerbagh) yizisida dini zat ailiside dunyagha kelgen. Atisi exmet qaziaxunum uqumushluq aden bolghachqa Ghazi Emetni etrapliq terbiyligen, 1946-yilidin 1950-yilghiche dini bilim alghan. Kichikidin resim sizishqa, ressamliqqa hewes qilip kelgen Ghazi Emet baliliq waqitliridila resim sizip bashqilarning maxtishigha sazawer bolghan. Ghazi Emet 1952-yili qeshqer sifen mektepke kirip oqush pursitige ériship shu mektepke kirgendin kiyin öz talantini namayen qilip ressamliq sahesige chungqur ul salghan. U 1954-shinjang senet inistitotining resim fakoltitigha qobul qilinghan we u yerdimu tiriship resim ijadiyitige köp ejir singdürüp, pütün wujudi bilen meshiq qilghan, oqush püttürgendin kiyin shu mektepte ishligen. Ghazi Emet junggu ressamlar jemiyitining daimi heyet ezasi, shinjang Uyghur aptunum rayunluq ressamlar jemiyitining muawin reisi, senet inistitotining mudiri, pirafisor, shinjang edebiyat senetchiler birleshmisining muawin reisi, dölet derijilik ataqliq ressam. 1954-Yili...

Dawamini oqung!

Turghun Almas

  30 519
Turghun Almas

Turghun Almas 1924- yili 10- ayning 30- küni qeshqer konisheher nahiyisi döletbagh yézisining tarboghuz kentide namrat ailide dunyagha kelgen.

U 1934- yilidin 1939- yilighiche, bulaqsu rayoni örkesh yéza bashlanghuch mektipi bilen qeshqer konisheherdiki nurbéshi bashlanghuch mektipide oqudi. 1939- Yili 9- aydin 1942- yili 8- ayghiche, ürümchidiki sabiq ölkilik pédagogika mektipide, 1956- yili 6- aydin 1957- yili 6- ayghiche, lushün edebiyat institutida oqudi.

Deslepki hayati we ijadiyetliri
Turghun Almas 40- yillardin bashlapla rus, fransuz, ingliz klassik yazghuchiliri we sowét yazghuchilirining eserliri bilen tonushushqa bashlighan bolup, uning ijadi paaliyitimu ashu yillarda bashlanghan. Turghun Almasning ijadiy paaliyiti shéiriyettin bashlanghan bolup, 1941- yili élan qilghan «qaytmaymiz» namliq shéiri shair ijadiyitining tunji méwisi hésablinidu. Turghun Almas 1942- yili 8- ayda, sabiq ölkilik pidagogéka mektipini tamamlighandin kéyin, qarasheher nahiyisining denzil yézisidiki bashlanghuch mektepke mudir boldi. 1943- Yili gomindangchilarning heqiqetke qarshi...

Dawamini oqung!

Yalqun Rozi

  11 719
Yalqun Rozi

Yalqun Rozi 1966-yili 3-ayning 4-küni atush shehirining tebiiy menzirisi güzel taghliq yézisi aghuda toghulghan. Bashlanghuch we toluqsiz ottura mektepni 1973-yilidin 1980-yilighiche aghu yézisida oqughan. 1980-Yilidin 1982-yilighiche qizilsu oblastliq 1-ottura mektepte oqughan. 1987-Yili shinjang uniwérsitétining edebiyat fakoltitida oqughan we oqush püttürgendin kéyin shinjang xeliq radio istansisigha qobul qilinip, muxbirliq qilghan. 1991-Yili 1-aydin bashlap «shinjang maarip géziti» Uyghur tehrir bölimide muherrir bolup ishligen. 2005-Yilidin bashlap shinjang maarip neshriyati derslik bölümide Uyghur til-edebiyat dersliklirini tüzüsh, tehrirlesh xizmitini qiliwatidu. Yalqun Rozi edebiyat obzorchiliqi, publistik maqale, jedidizim tetqiqati, nutuq liksiye, Uyghur til-edebiyat derslikliri tüzüsh we neshriyatchiliq qatarliq jehetlerde közge körinerlik netije-utuqlarni qolgha keltürgen bolup, «teklimakandiki altun koldurma», «Memtili Ependi» (mérza siyit bilen bille), turmushtiki pelsepe (terjime eser), oyghiniwatqan ejdad rohi (Uyghur yazghuchilarning nadir eserliri toplimi), lay qelening siri (Uyghur yazghuchilarning nadir eserliri toplimi) qatarliq kitapliri neshir qilinghan we...

Dawamini oqung!

Qurban Mamut

  8 448
Qurban Mamut

Töhpikar zhurnalist Qurban Mamut 1950-yili, kuchar nahiyesi béhishbagh yéza, bostan kentide tughulghan. 1968-Yili nahiyelik 1-ottura mektepni püttürüp, 1972-yildin 1976-yilghiche shinjang uniwérsitéti edebiyat fakultétida oqughan. 1976-Yilidin 1984-yilghiche shinjang xelq radiyo istansisida muxbir, muherrir bolup xizmet qilghan, 1985-yilidin bashlap «shinjang medeniyiti» zhurnilida mesul muherrir, bash muherrir bolup ishlep 2011-yili  pénsiyege chiqqan. Qurban Mamut «shinjang medeniyiti» zhurnilida mesul xizmette bolghan bu jeryanda u Uyghur ziyaliyliri ichidiki serxil qelemkeshlerning Uyghur medeniyiti, tarixi, siyasiy we ijtimaiy tereqqiyati heqqidiki bir yürüsh nadir eserlirini tallap mezkur zhurnalda élan qilghan. Zhurnalist Qurban Mamut aka uzaq yilliq zhurnalistliq hayatida uyghurlarning milliy oyghinishini izchil rewishte öz xizmitining bash nishani qilip tikligen. Özi ishlewatqan «shinjang medeniyiti» zhurnili taki shair begmet yüsüp mesul muherrirlik wezipisini ötigiche bolghan ariliqqiche uyghurlar toghruluq eng yéngi, mol mezmunluq we yuqiri sewiyelik maqale-eserler élan qilinidighan milliy mewjutluq zhurnilimiz idi....

Dawamini oqung!