Möminjan Ablikim

Uyghur qamusi 0 309

Möminjan ablikim 1976-yili 18-mart küni méhri atesh zémin qeshqerning maralbéshi nahiyisi tumshuq rayoni (hazirqi tumshuq shehiri) gha qarashliq shaqu yézisida meripetperwer xelq senetkari ailiside tughulghan. Möminjanning ailisi jaylashqan shaqu yézisi «dunya medeniyitining achquchi kömülgen» teklimakan qumliqining sirliq quchiqigha sozulup kirgen bolup, pütünley milliy tüs alghan elneghme-meshrepler, séhirlik riwayet-chöchekler, dalini qaplighan sansiz toghraqlar möminjanning sebiy chaghliridiki turmush réalliqi idi. Sebiy möminjan ötmüsh we bügüge shahid bolghan, kelgüsige yüzlengen, yüksek hayatiy küchke ige ashu qedim toghraqliqlarda oynaytti, charchighanda toghraqlarning sayisi astida olturup xiyal süretti. Chöcheklerdiki bext-saadet elchisi bolmish apaq saqalliq xizir boway, güzel bir nazininni küylep rawab chéliwatqan ashiq yigit, gül -chicheklerdin bézek taqighan aq qanatliq perizat qiz … qatarliq séhirlik obrazlar ashu toghraqliqlardin chiqip kélidighandekla tuyulatti. Démekchimizki, hayatiy küchi urghup turghan, ana tupraqqa mehkem yépishqan qedim toghraqlar möminjangha ana zémingha muhebbet baghlash...

Dawamini oqung!

Mehmut Sulayman

Uyghur qamusi 0 401

Mehmut sulayman 1968-yili qeshqer shehiride tughulghan. 1981-Yili shinjang senet institutining ussul kespide oqughan, 1985-yili mektep püttürüp, qeshqer senet ömikide ussulchi bolup ishligen. Senet ömikide ussulchi bolup ishligech, naxsha-muzika ijadiyiti bilen shughullanghan.

1990-Yili «riwayet» muzika etritini qurghan. 1992-Yili «salam dostlar», 1993-yili «shükri dédim», 1995-yili «yultuzum» namliq ijadiy naxshilirining ünalghu léntilirini tarqatqan. 1997-Yili, aptonom rayonluq senet ömikining teklipi bilen yötkilip kelgen.

Shundin bashlap, «bu chüsh emes», «azabliq lezzet», «sehradin kelgen dada», «qarangghu tagh», «sehradiki mung küy» qatarliq kinolarning naxsha-muzikisini ishligen. 2005-Yili, shangxey muzika uniwérsitétigha imtahan bérip ötken, 2006-yili «séghinmidingmu» namliq MTV pilastinkisini tarqatqan.

Uyghur xelqining söyümlük oghlani mehmut sulayman ependim 2020-yili 11-ayning 23-küni kéchide, 52 yéshida yürek késili seweblik xelqimizdin ayrilip, könglidiki barche qayghu-hesret we dert-elemlirini u alemge élip ketti.

Mehmut sulayman eserliri

Uyghur radiosi

Jungxua Xelq Jumhuriyitining Asasiy Qanuni

Uyghur qamusi 0 157

1982- Yili 12- ayning 4- küni 5- nöwetlik memliktlik xelq qurultiyining 5- yighinida maqullanghan, 1982- yili 1 - ayning 4- küni memliketlik xelq qurultiyining élani bilen yolgha qoyushqa jakarlanghan, 1988– yili 4- ayning 12– küni 7- nöwetlik memliketlik xelq qurultiyining 1– yighinida maqullanghan «jungxua xelq jumhuriyiti asasiy qanunining tüzitilmisi», 1993– yili 3 – ayning 29– küni 8– nöwetlik memliketlik xelq qurultiyining 1– yighinida maqullanghan «jungxua xelq jumhuriyiti asasiy qanunining tüziltilmisi» we 2004– yili 3– ayning 14– küni 10– nöwetlik memliketlik xelq qultiyitining 2– yighinida maqulllanghan «jungxua xelq jumhuriyiti asasiy qanunining tüzitilmisi» ge asasen tüzitilgen.
1 – Bab omumiy programma
1 – Madda jungxua xelq jumhuriyiti ishchilar sinipi rehberlik qilidighan, ishchi, déhqanlar ittipaqini asas qilghan xelq démokratiyisi diktatoriliqidiki sotsiyalistik dölet. Sotsiyalistik tüzüm jungxua xelqjumhuriyitining tüp tüzmi. Sotsiyalistik tüzümge herqandaq teshkilat yaki shexsning buzghunchiliq...

Dawamini oqung!

Milliy Térritoriyelik Aptonomiye Qanuni

Uyghur qamusi 0 114

Jungxua xelq jumhuriyitining milliy térritoriyelik aptonomiye qanuni

(1984-Yili 5-ayning 31-küni 6-nöwetlik memliketlik xelq qurultiyi 2-yighinida maqullanghan, 2001-yil 2-ayning 28-küni 9-nöwetlik memliketlik xelq qurultiyi daimiy komitéti 20-sanliq yighinining «jungxua xelq jumhuriyitining milliy térritoriyelik aptonomiye qanuni»gha tüzitish kirgüzüsh toghrisidiki qararigha asasen tüzitilgen).

«Jungxua xelq jumhuriyitining milliy térritoriyelik aptonomiye qanuni» asasiy qanunda belgilengen milliy térritoriyelik aptonomiye tüzümini yolgha qoyidighan négizlik qanundur.

Birinchi bab: omumiy prinsip
1-Madda jungxua xelq jumhuriyitining milliy térritoriyelik aptonomiye qanuni jungxua xelq jumhuriyitining asasiy qanunigha asasen tüzüldi.

2-Madda az sanliq milletler topliship olturaqlashqan jaylarda milliy térritoriyelik aptonomiye yolgha qoyulidu. Milliy aptonomiyelik jaylar aptonom rayon, aptonom oblast, aptonom nahiyelerge bölünidu. Milliy aptonomiyelik jaylarning hemmisi jungxua xelq jumhuriyitining ayrilmas qismidur.

3-Madda milliy aptonomiyelik jaylarda aptonomiye organliri tesis qilinidu, aptonomiye organliri döletning bir derijilik yerlik hakimiyet organliridur. Milliy aptonomiyelik jaylarning aptonomiye organlirida démokratiye-merkezleshtürüsh tüzümi prinsipi yolgha qoyulidu.

4-Madda milliy aptonomiyelik...

Dawamini oqung!

Erkin Abdulla

Uyghur qamusi 0 592

Erkin abdulla Uyghur millitidin chiqqan yash senetkar, junggo muzikantlar birleshmisi moda muzika ilmiy jemiyitining kéngesh ezasi, junggo filaménko jemiyitining daimiy heyet ezasi. Uning muzika uslubi köp xil muzika élmntliridin terkib tapqan bolup, özgiche alahidilikke ige awazi we kamaletke yetken gittar maharitige milliyche we zamaniwi, eneniwi we moda uslublar qoshulup uning muzikiliri tedirji halda millet halqighan köp xllashqan muzika uslubi bolup shekillengen.

2002-Yili erkin abdullaning neshirdin chiqqan birinchi pilastinkisi «qumluqtin chiqqan dolan» we «dolan» namliq naxshisi nenning xelqaraliq milliy senet bayrimida ayrim– ayrim halda «eng yaxshi pilastinka mukapati» we «eng yaxshi xasliq mukapati» gha érishken. 2003-Yili jungxua xelq jumhuriyiti medeniyet ministirliki uyushturghan pütün memliketlik eng chong kölemlik naxsha musabiqiside ammibap uslup boyiche sherep bilen «birinchi derijilik mukapat» qa érishken. Ijadiy esiri «Uyghur qizi» nenning xelqaraliq milliy senet bayrimida sherep bilen «on chong...

Dawamini oqung!

Abdulla Abduréhim

Uyghur qamusi 1 348

　　Abdulla abduréhim – özining pikiri chongqur, hisiyatqa we tesirlendürüsh küchige bay lérik naxshiliri arqiliq tamashibinlarning qelbidin chongqur orun alghan talantliq naxsha cholpinidur. U, 1969-yili 10-ayning 1-küni maralbéshi nahiyisining tumshuq yézisida tughulghan. Abdulla abduréhimning baliliq hayati qedimi dolan muqamliri we dolan meshirepliri quchighida ötkechke uningda ashu sebi chaghlardin bashlapla senetke bolghan küchlük ishtiyaq shekillengen. 1987-Yili 5-ayda shinjang senet inistitoti tiyatir falkoltitining bir qisim oqutquchiliri maralbéshi nahiyisge oqughuchi alghili bérip, abdulla abduréhimdiki yushurun senet talantini bayqaydu- de, uni senet inistitotigha qubul qilidu. Shu yili 9-aydin étibaren u heqiqi senet hayatini bashlidi. U senet inistitotidiki oqughuchiliq ﮬayatida bir tereptin sehnide obraz yaritish maharetliri we tiyatir bilimlirini ögense, yene bir tereptin naxsa sentige chongqur muhebbet baghlap, awaz meshiqini kücheytip, naxsha orundash jeﮬette özgiche ahang, özgiche uslub bilen belgilik maharet yitildürdi. Abdulla abduréhim 1991-yili 7-ayda...

Dawamini oqung!

«Adargül» Naxshisining Tékistini Zadi Kim Yazghan?

Uyghur qamusi 0 542

Iskender jélil (qomul taranchidin)
Xelq ichide tarqiliwatqan nurghun naxshilarni emeliyette bezi kishiler ijad qilghan, lékin naxsha omomliship, uning ijatkarining nami köpinche ehwallarda tilgha élinmighachqa, bu naxshilar omomen xelq naxshisi dep atilip kelmekte.

Yéqinda, xotendiki bezi pidaiylarni ziyaret qilish dawamida, «adargül» naxshisining tékistikini yazghan shair abdughéni séyit akimiz bilen tasaddipiy uchriship qaldim. U bu heqte mundaq dep hékaye qilidu:

1969-Yili 11-ayda, abdughéni séyit aka guma nahiyesi qoshtagh yéziliq ottura mektepte oqutquchiliq qiliwatatti. Bu chaghlarda medeniyet inqilabi xéli ewjige chiqqan bolup, lyu shawchi, ding shawping qatarliqlarni eksilinqilabchi, kapitalizm yoligha mangghan hoquqdarlar dep tartip chiqirilghan idi. Abdughéni séyt akining qelimi küchlük, awazi yangraq bolghachqa, köpinche yighinlarda shuar towlash üchün chiqirip qoyulatti. Bir qétimliq chong pipen qilish yighinida, qeghezchige yézilghan yashisun, yoqalsun dégen shuarlar arilash kelgechke, abdughéni aka «yoqalsun lyushawchi» dégen shuarni bixestenliktin «yashisun lyushawchi» dep...

Dawamini oqung!

Ablikim Emet

Uyghur qamusi 1 420

Fotograf we xettat Ablikim Emet 1963-yili 5-ayning 1-küni wetinimizdiki bayingholin mongghul aptonum oblastining xoshut nahiyeside tughulghan. Bashlanghuch we ottura mekteplerni xoshut nahiyeside oqughan. Aliy téxnikomni püttürgen. Ablikim Emet kichikidinla güzel-senetke, resim sizish we hösn xet yézishqa shtiyaq baghlighan bolup, özlükidin tiriship ögünüp kéyinki waqitlarda Uyghur diyarida neshir qilinghan nopuzluq gézit-zhurnallarda köpligen hösn xet we foto süret eserlirini élan qilghan. Ablikim Emet pewquladde talantliq fotograf, uning süretke alghan Uyghur rayonining menzirisi, deryaliri, taghliri, qedimki derexliri we peqet tebietla yaritalaydighan rengdarliqni eks ettürgen eserliri uning wetini, tarix, medeniyet, enene we riwayetlirini tentene qilidu we shundaqla uning séghinishi ipadilinidu. Uning eng toghra peytni tutalighan bu foto-süretlerdiki obrazlarning mukemmelliki, fotografning küzitishchanliqidiki xasliq, özgichilik hemishe bizni heyran qalduridu. U 1990- yilidin bashlap foto süretchilik kespini ögünishke kirishken. U ana yurtimizning bipayan séhirlik qoynidiki tilsimlardin güzel durdanilarni...

Dawamini oqung!

Xalmurat Ghopur

Uyghur qamusi 10 673

Xalmurat ghopur 1960-yili ürümchi shehiride oqutquchi ailiside tughulghan bolup, u kichikidin xenzu tili mektipide oqughan. 1982- Yili ela netije bilen shangxey jungyi inistitotini püttürgen. Mektep teshkili uni mektepke élip qélishni qarar qilghan bolsimu qan-qénigha singip ketken ana yurt söygüsi, shinjang bilen shangxey ottursidiki medeniyet, iqtisad we bashqa jehetlerdiki chong periqni tügitish üchün u yenila öz yurtigha- tengritagh étikige qaytip keldi. Xalmurat ghopur qaytip kelgendin kéyin teshkilning teqsimatigha angliq boysunup, aptonom rayonluq jungyi doxturxanisigha orunlashti. Mektep derwazisidin emdila chiqip, jemiyettin ibaret bu shawqunluq deryagha shungghughan xalmurat ghopur emeliy xizmet dawamida nurghun qiyinchiliqlargha duch keldi. Xizmet dawamida u bilim sewiyisini dawamliq yéngilimisa bolmaydighanliqini hés qilip 1985- yili shinjang tibbiy inistitoti gherpche dawalash nepes yoli ichki késellikler bölümining magistirliq unwani üchün oquydighan aspirantliqqa imtihan bérip ötti. Oqush jeryanida u ingliztili we ros tilini...

Dawamini oqung!

Abduraxman Qahar

Uyghur qamusi 1 445

Abduraxman Qahar 1936-yili 11- ayda ghulja shehiride qol hünerwen ailiside tughulghan. 1945-Yilidin 1952-yilighiche bashlanghuch we ottura mektep terbiyisini ghulja shehiride alghan. 1952-Yili 9-ayda ghuljidiki exmetjan qasimi namidiki bilim yurtigha kirip bir yil oqughandin kéyin, 1953-yili 9-ayda sabiq shinjang inistitutining til-edebiyat fakultétida oqushqa kirgen we 1956-yili oqush püttürgendin kéyin ürümchi we ghuljilarda maarip saheside ishligen, kéyin ili pédagogika inistitoti til-edebiyat fakultétigha yötkilip oqutquchiliq qilghan. 1988-Yilidin étibaren shinjang yazghuchilar jemiyitining kespiy yazghuchisi bolup ishleshke bashlighan Abduraxman Qahar, döletlik 2- derijilik kespiy yazghuchi, junggo yazghuchilar jemiyitining ezasi, junggo az sanliq millet yazghuchiliri ilmiy jemiyitining heyet ezasi idi. Pishqedem Uyghur yazghuchisi Abduraxman Qahar 2020-yili 12-dékabir küni 85 yéshida ürümchide wapat bolghan.
Abduraxman Qahar edebiyat sahesige 50- yillarning otturilirida shéir ijadiyiti bilen kirip kelgen we shu yillarda bir qisim shéirlarni yézip élan qildurghan. Kéynche, u mexsus...

Dawamini oqung!

Uyghur Doppilirining Medeniyet Qatlimi Heqqide

Uyghur qamusi 9 559

Aptori: hesenjan abliz Uyghur doppiliri uzun tarixqa we mol mezmungha ige. Uyghur doppiliri tarixiy tereqqiyat jeryanida, éhtiyaj we imkaniyetke asasen özgirip, yéngilinip, mukemmelliship we rengdarliship küchlük milliy tüske ige bolghan. Shuning bilen birge, jinis ayrimisi, yash-quram perqi, yashighan tebiiy sharaiti we turmush usulining oxshimaslighigha munasip özgiche doppa kiyish enenisini shekillendürgen. Shuning bilen birge, Uyghur doppiliri yalghuz özining örp-adet xaraktéridin halqipla qalmay, belki yene bir pütün milliy kimlik xas wekili bolup muqimliship, Uyghur milliy kimlikining örp-adet omumiyliqi, medinyet izchilliqi we ijtimaiy xas belgisi bolup shekillendi. Uyghur doppilirning köp menbelik tereqqiyat tarixigha nezer salghinimizda, uning tereqqiyatidiki töwendiki ikki xil yüzlinish alahide közge chéliqidu: Birinchi, Uyghur doppiliridiki tarixiy izchilliq: hazirghiche melum bolghan arxiologiyilik matiryallar we yazma menbelerdiki melumatlargha qarighanda, Uyghur dopplirining kélish menbesi we qachandin bashlap kiyilip kélingenliki heqqide munasiwetlik tetqiqat saheside birlikke kelgen köz qarash...

Dawamini oqung!

Maqal-Temsiller (A)

Uyghur qamusi 0 629

At alsang yéqindin al, xotun alsang yiraqtin al. Atni tepmeydu dime, itni chishlimeydu dime. Achchiq aldida yüridu, eqil keynide yüridu. Axtarmining chalmisi yaman, xotun kishining lalmisi yaman. Adimi yoq öyde, öchkining éti abduraxman. Ashiqqa baghdad yiraq emes. Aq it, qara it, hemmisi bir it. Altun – kümüsh dat bolmas, oruq – tughqan yat bolmas. Altun béshing aman bolsa, altun tawaqta su ichersen. Aldi chaq nede mangsa, keyni chaq shu izda mangar. Ana yurtung aman bolsa, renggiroyung saman bolmas. Ayning on beshi qarangghu. On beshi yuruq. Abroy eqildin kéler, éghizdin kéter. Ata – ananggha néme qilsang, balangdin shuni körisen. Ata – ana yayrisa bagh, yölense tagh. Ata mihri chiragh, ana mihri bulaq. At toyghan yérige tartidu, yigit tughulghan yérige tartidu. Achchiq eqilni késer, tatliq köngülni yésher. Adem dosti bilen, derex posti bilen. Ademning rohi chüshse éti yügürelmes. Ademning ésili ölgende biliner, atning xuyi mingende biliner. Ademning yaxshisi el – yurt dep öler. Arisaldi...

Dawamini oqung!