<تىل> ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن ئارتۇق سۆزدىن بىرىكىپ بىرلا ئوقۇمنى ئىپادىلەيدىغان ياسالما سۆز.

①ئىسىم. بەلگىلىك نىسبەتتە ئۆزئارا قوشۇلۇش ۋە ئارىلىشىش بىلەن ھاسىل قىلىنغان ئارىلاشما. ②سۈپەت. بىرىككەن: بىرىكمە ئوغۇت.

پېئىل. ئۆزئارا قوشۇلماق، بىرلەشمەك.

«بىرىكمەك» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.

①سان. بىرىنچى نومۇرلۇق: بىرىنچى سىنىپ. ②سۈپەت. ئەڭ ئالدىنقى ئورۇندا تۇرغان، ئەڭ ئالدىنقى: ئۆزىنى ماختىغان بىرىنچى ئەخمەق، خوتۇنىنى ماختىغان ئىككىنچى ئەخمەق (ماقال). ③رەۋىش. باشتىن كەچۈرۈلمىگەن، كۆرۈلمىگەن؛ ھاياتىدا ئەمدى بىرلا قېتىم يۈز بەرگەن، سادىر بولغان: بۇ مېنىڭ ئوقۇغۇچىلار ئالدىدا بىرىنچى قېتىم دەرس ئۆتۈپ بېقىشىم ئىدى. ④سۈپەت. ھەممىدىن ئالدىنقى قاتاردا تۇرغان، ئەڭ ماھىر، ئىلغار، ئەلا، پېشقەدەم: بۇ يىلقى مۇسابىقىمىزدە قوماندانىمىز ساۋۇت بىرىنچى. ⑤سۈپەت. ھەممىدىن زۆرۈر، ئەڭ ئېھتىياجلىق بولغان، ئەڭ مۇھىم، ئاساسىي؛ باش: بۇ يەردىكى بىرىنچى ۋەزىپە دەم ئېلىش، ئاندىن قالسا ئۆگىنىش.

<ماتېماتىكا> دەرىجىسى بىر بولغان ئالگېبرالىق تەڭلىمە.

①رەھبەرلىك ۋەزىپىسىنى ئۆتەۋاتقانلار ئىچىدىكى ئاساسىي مەسئۇللۇق ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغان كىشى، بىرىنچى باشلىق: ئۇ كادىرلار باشقارمىسىنىڭ بىرىنچى قول باشلىقى ئىدى. ②دەسلەپ قولغا كەلتۈرگەن، دەسلەپ ئىگە بولغان: بىرىنچى قول ماتېرىيال.

رەۋىش. گەپ-سۆزدە ساناپ ئۆتۈلىدىغان شەيئى، ۋەقە، ھادىسە ۋە شۇ قاتارلىقلارنىڭ ئەڭ ئالدىنقىسىنى كۆرسىتىشتە قوللىنىلىدۇ: ھەر مىللەت خەلقىنى ئىتتىپاقلاشتۇرۇش ئۈچۈن بىرىنچىدىن مىللەتلەرنىڭ باراۋەرلىكىنى ھەقىقىي تۈردە ئەمەلگە ئاشۇرۇش كېرەك.

ئىسىم. سۈپەت، خۇسۇسىيەت، ماھارەت قاتارلىق جەھەتلەردىكى ئەڭ ئۈستۈنلۈك، يۇقىرىلىق: ئۇ دەرستە ۋە باشقا پائالىيەتلەردە سىنىپتا ھەمىشە بىرىنچىلىكنى تالىشاتتى.

رەۋىش [بىر+يول+ئى] بىراقلا، بىر قېتىمدىلا: ئۇ بىر يولىلا قېرىپ كەتكەندەك تۇراتتى.

رەۋىش [بىر+ھازا] خېلى بىر ۋاقىت، خېلى ئۇزاق ۋاقىت: توختى پۇلنى قولىغا ئېلىپ ئۇنىڭغا بىر ھازا قاراپ تۇرغاندىن كېيىن سانىمايلا يېنىغا سېلىپ قويدى.

سۈپەت. خېلى ئۇزۇنغىچە داۋاملاشقان، ئۇزاق ۋاقىت سوزۇلغان: بىرھازالىق نەغمە-ناۋادىن كېيىن يىگىتۋېشى ناسىرنىڭ يېنىغا كەلدى.