«ئا» بىلەن باشلانغان ئىزاھلار

ئاناناس

ئىسىم [رۇسچە<ئىسپان] <بوتانىكا> كۆپ يىللىق، دائىم كۆكىرىپ تۇرىدىغان سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. مېۋىسىنى يېيىشكە ۋە ئۇنىڭدىن كونسېرۋا يېمەكلىكلەرنى ياساشقا بولىدۇ. يوپۇرماق تالالىرى ئارغامچا ئېشىشكە ياكى توقۇمىچىلىق، قەغەزچىلىك خام ئەشيالىرىغا ئىشلىتىلىدۇ.

ئاي

1. ئىسىم <ئاسترونومىيە> ①يەر شارىنى ئايلىنىدىغان سەييارە، يۈزى ئوڭغۇل-دوڭغۇل بولۇپ تەكشى ئەمەس، ئۆزى نۇر چىقارماي، قۇياش نۇرىنى قايتۇرىدۇ. دىئامېتىرى يەر شارى دىئامېتىرىنىڭ تۆتتىن بىرىگە، تارتىش كۈچى يەر شارى تارتىش كۈچىنىڭ ئالتىدىن بىرىگە توغرا كېلىدۇ. ②شەمسىيە ياكى قەمەرىيە يىلىنىڭ ئون ئىككىدىن بىرى: ئاينىڭ ئون بەشى ئايدىڭ، ئون بەشى قاراڭغۇ (ماقال). *ئايدا يېگەن توق بولار، كۈندە يېگەن ئاچ بولار (ماقال). 2. ③ئايغا ئوخشاش نۇرلۇق؛ چىرايلىق: تۇرمۇشۇمنى باي قىلارسەن كەتمىنىم، ئېغىزىمنى ماي قىلارسەن كەتمىنىم، ياخشى تۇتۇپ ئاسرىۋالسام كەتمىنىم، يۈزلىرىمنى ئاي قىلارسەن كەتمىنىم. ④ئاياللارنىڭ ئىسمىنىڭ تەركىبىي قىسمى بولىدۇ: ئايخان، ئاينۇر، ئايگۈل، گۈزەلئاي، تۇرسۇنئاي.

ئايلانسۇن

①«ئايلانماق» پېئىلىنىڭ 3-شەخس بۇيرۇق-تەلەپ مەيلى. ②ئىملىق سۆز. سادىغىسى كەتسۇن؛ ئۆرگۈلسۇن: جامال ئاكا: ئۇنى بىر دەيسەن، زىياپەت سېنىڭدىن ئايلانسۇن! بۈگۈن دېگەن يېرىمدىن چىقالىساڭ، ساڭا ئاتاپ پاقلان سويۇۋېتىمەن تېخى، ھا. . . ھا. . . ھا. . . ③ئىملىق سۆز. يېقىنچىلىق ياكى ھۆرمەتنى ئىپادىلىگۈچى مۇراجىئەت سۆزى:-ئايلانسۇن، بالام، تاغاڭ ئايلانسۇن، -دېدى كىبىر.

ئاينىماق

1. پېئىل ①تۈسى، رەڭگى ئۆزگىرىپ، بۇرۇنقى ھالىتىنى، بۇرۇنقى رەڭگىنى يوقاتماق؛ ئۆڭمەك. ②مىجەز-خۇلقى، ئەدەپ-ئەخلاقى يامانلاشماق، يامان تەرەپكە ئۆزگەرمەك، بۇزۇلماق: يىراقتىكى دۈشمەندىن، ئاينىپ كەتكەن دوست يامان (ماقال). 2. ③پىكرىدىن، نىيىتىدىن، سۆزىدىن قايتماق، پىكرىنى، نىيىتىنى ئۆزگەرتمەك: مادوتەينىڭ خېتىنى مەندىن ئالدىڭىز، ئەمدى نېچۈن بىلمىدىم ئاينىپ قالدىڭىز؟ ④ئەقلىدىن ئازماق، ئېلىشىپ قالماق، ساراڭ بولماق: ھەي، كىچىك ئەپەندى، قارىغىنا، چوڭ ئەپەندىڭنى! ئاينىپ قالدىمۇ؟ نېمە؟ ⑤ئىلىشماق: كۆڭلى ئاينىماق. 3. پېئىل ①تۇتماق، ئاۋۇماق، كۆپەيمەك: خوپ ئاينىدى كۆچەتلەرمۇ چېچەكلەپ، مېۋە ئالدۇق كۈزدە راسا ئېتەكلەپ. ②كۈچەيمەك، ئېغىرلاشماق: ئەنۋەرنىڭ كېسىلى تېخىمۇ ئاينىپ قالدى.