1. ئىسىم. ئا :چا ①بىر تۇغقان قېرىنداشلار ئىچىدىكى ئۆزىدىن چوڭ ئايال تۇغقان: پاتەمخان مېنىڭ ئاچام. ②ئۆزىدىن چوڭ ئاياللارنى ھۆرمەتلەشتە ئېيتىلىدۇ: ئىشىك چېكىشنىمۇ ئۇنتۇپ ھاسىراپ-ھۆمۈدەپ كىرىپ كەلگەن پەرھاتنى گۆھەرنىساخان ئاچا قىزغىن كۈتۈۋالدى.

2. ①سۈپەت. بىر گەۋدىدىن ئاجرىلىپ چىققان، بۆلۈنگەن: ئاچا ياغاچ. ئاچا قۇيرۇق. ئاچا يول. ②ئىسىم. نەرسىلەرنىڭ بىر گەۋدىدىن ئايرىلىپ چىققان قىسمى، بۆلىكى؛ پۇتاق: قاسىم ھويلىدىكى ئاچىغا چاپىنىنى ئېسىپ قويۇپ ئىتتىك ئۆيگە كىردى.＊بۆرە قوينىڭ قۇيرۇقىنى ئاچىسىدىن چىشلەپ ئىككى پارچە قىلىۋېتىپتۇ .③ئىسىم. بىر نەرسىنى يۆلەپ قويىدىغان تىرەك: بىز ئۆرۈلۈپ كەتمىسۇن دەپ ئاچا يۆلەپ قويغان تامنىڭ يېنىدىن ئۆتتۇق.

①ئاچا-سىڭىللىرى بار، ئاچا سىڭىللىرى بولغان. ②ئۆزئارا ئاچا-سىڭىل بولغان قېرىنداشلىق مۇناسىۋەت.

بىر ئاتا-ئانىدىن تۇغۇلغان ھەر خىل ياشتىكى قىزلار.

تويمايدىغان، نەپسنى يىغمايدىغان، نەپسى يامان: ئاچ كۆز تويماس، بېخىل بېيىماس (ماقال).

خۇراپىي چۈشەنچىدە تاماق يەۋاتقان كىشىگە باشقا بىر كىشىنىڭ ئاچ كۆزلۈك بىلەن قارىشى نەتىجىسىدە تاماق يەۋاتقان كىشىدە قۇسۇش، قورسىقى ئاغرىش، ئەسنەشكە ئوخشاش بىر خىل ھالەت يۈز بەرمەك.

كۆزى ئاچ، تويماس: ئەتىدىن كەچكىچە خەقنىڭ نەرسىسىنى تالىشىۋېرىدىغان ئاچ پاقا بالا ئىكەنسەن.

①سۈپەت. قورسىقىدا يېگەن نەرسىسى قالمىغان، تاماق يېمىگەن، ئېچىرقىغان: ئاچ قورساق.＊ئاچ ئۆيدە قېتىق ئۇيۇماس (ماقال) .* تارتىنغان ئاچ قالار (ماقال). ②سۈپەت. كۆچمە مەنىلىك سۆز. قانائەتسىز، شۈكۈر-قانائەت قىلمايدىغان؛ تويماس، ئاچ كۆز: ئۇ باي بولغىنى بىلەن ئىنتايىن ئاچ ئادەم ئىكەن .③كۆچمە مەنىلىك سۆز. تولمىغان، مۇكەممەل ئەمەس؛ كەم، پۈچەك: ئاچ دان. ئاچ قاپىيە. ④ئىسىم. ئاچلىق ھالىتى ۋە شۇنداق ھالەتتىكى كىشى: بىر قارنىم ئاچتىن ئۆلمەس (ماقال).＊ئاچ نېمىنى يېمەس، توق نېمىنى دېمەس (ماقال). ⑤سۈپەت. قېنىق، توق ئەمەس؛ سۇس (رەڭ ھەققىدە): ئاچ يېشىل. ئاچ سېرىق. ئاچ كۆك. ئاچ قىزىل.

يېمەك-ئىچمەك، كىيىم كېچىكى يېتىشمەيدىغان، كۈنى ئېغىر، تۇرمۇشى قىيىن؛ ئىنتايىن نامرات: ئاچ-يالىڭاچ قالماق.

ئاچ قالغان ۋە زارلانغان، جاپا-مۇشەققەت تارتقان، كۈنى ئېغىر: شەرۋانىخان بىلەن رەنا ئۇزۇن يوللارنى ئاچ-زار، ھالسىز باسقان بولسىمۇ، قىيىنچىلىقلارغا قىلچە پەرۋا قىلمىدى.

بەزىدە ئاچ، بەزىدە توق؛ ئاچ بىلەن توقنىڭ ئارىلىقىدا، تاپقاندا يەپ، تاپالمىغاندا يىمەي، تويۇپ تاماق يېيەلمىگەي: ئاچ-توق يۈرمەك. ئاچ توق قالماق.

پېئىل ①جىسمانىي جەھەتتىن زەئىپلەشمەك، ھالسىزلانماق؛ كۈچى، قۇۋۋىتى ئازايماق: بەدەندە ئاقسىل ماددىسى ئازلاپ كەتسە، ئادەم ئاجىزلاپ، ھاياتى خەۋپكە يولۇقىدۇ.＊بۇ يەرلەر بەك ئاجىزلاپ كەتكەچكە تۈزۈك ھوسۇل ئالالمايۋاتىمىز. ②پەسلىمەك، بوشىماق، تۆۋەنلىمەك (ئاۋاز ھەققىدە): بوۋاينىڭ ئاۋازى بارا-بارا ئاجىزلاپ كېتىۋاتاتتى. ③خىرەلەشمەك، نۇرسىزلانماق: ئۆي ئىچىدىكى جىنچىراغ ئاجىزلاپ-ئاجىزلاپ، ئاخىر ئۆچۈپ قالدى. ④كۈچىدىن قالماق، ناچارلاشماق، ئىقتىدارى تۆۋەنلىمەك: راستىنى ئېيتسام كۆزۈم ئاجىزلاپ قالغانمۇ، زادى سېنى تونۇيالمايۋاتىمەن.

ئىسىم. جىسمانىي ياكى روھىي جەھەتتىكى نۇقسان؛ ئاجىز، زەئىپ ھالەت: مۇكەممەل ئادەم بولۇش ئۈچۈن ئۆزىدە كۆرۈلگەن ئاجىزلىقلارغا رەھىم-شەپقەت قىلماسلىق لازىم.