Болмақ

Пеил ①йүз бәрмәк, садир болмақ: һайванларму бош кәлмәпту. Қириқ кечә-күндүз җәң бопту. ②Кәлмәк; башланмақ: чүш болди. Завал болди. ③Бирәр йәрдә мәлум вақит турмақ: шәнбә күни гүлбаһар кәчкичә һәҗәр ачиниң өйидә болди. ④Орунлашмақ: той күни қерилар бир йәрдә, йашлар бир йәрдә болиду. ⑤Өсмәк, айнимақ, охшимақ: ғора болмай меғизи болмас. ⑥Өтмәк:-маңа мушу йәрдә йашиғили узақ йиллар болди,-деди кейик. ⑦Мәвҗут, бар һаләткә кәлмәк: әмгәк билән өзигә һайат йоли тепишни мәқсәт қилғучиниң бунчилик гәп қилиш һоқуқи болидуғу! ⑧Вәзипигә тәйинләнмәк, бирәр дәриҗә вә орунға еришмәк болмақ: мән һазир мәктәп мудири болдум, лекин мәктәп хизмитини бир күнму ишлигиним йоқ. ⑨Мәлум қиммәткә йаримақ: зивиршаниң һесабида уларниң 3300 миң бағ қомуши 7 миң 5 йүз йүән болатти. ⑩Тоғра, мувапиқ кәлмәк: ахир савут бу иш үстидә һечкимгә еғиз ачмиғиним түзүк, йениклик билән қошнамни йаман адәмгә чиқиривәтсәм болмас, дегән ойға кәлди. ⑪Мәлум һаләттә өтмәк, мәлум һаләткә кәлмәк: турмушлуқ болмақ. ⑫Бәзи исимларға бағлинип келип пеиллаштуруш ролида келиду: гунаһкар болмақ. ⑬Сүпәтләр вә рәвишләр билән бирикип өтүмсиз пеиллаштуруш ролида келиду: чоң болмақ. ⑭«Болса боптикән» формисида келип «йахши иди» мәнисидә келиду: байиқи икки соални башқичә қойсиңиз боптикән. ⑮Болушсиз формида келип иқтидардин, паалийәттин қалғанлиқни билдүриду:-балам,-дәпту бир күни бовай оғлини йениға олтурғузуп,-мән болалмайдиған охшаймән. ⑯Тәййарланмақ, һазирланмақ: алмас билән елиқул:-ләйлигүл, анар қәйәрдә? Бол иттикрәк ейт,-дәп сориди униңдин. ⑰«-Ар,-диған, мақ,-мақчи«қошумчилири билән айағлашқан пеиллар билән қошулуп үмид, тиләк мәйлини билдүриду: шуниңдин башлап сопитай миҗит билән биллә күнигә икки-үч қетим көрүшидиған болди. ⑱«-Ип,-уп» билән айағлашқан рәвишдашлар билән қошулуп иш-һәрикәтниң тамамлинип болғанлиқини билдүриду:-нурум, чейиңни ичип болуп, алмиларға су баридиған ериқни қезивәткинә,-деди зорихан нурға. ⑲Исимлик хәвәргә йандишип келип «-дур» мәнисидә хәвәр җүмлә бағлиғучиси ролида келиду:-бу мениң ерим, сопитай болиду,-дәп тонуштурди һелиқи айал. ⑳Чиқиш келиштә түрлинип кәлгән исим билән келип «дунйаға кәлмәк«, «туғулмақ» мәнисини билдүриду: һарамдин болған. *-Бу киши хотәндин болиду, -дәп тонуштурди мени у башлиққа. ㉑Йөнилиш келиштә түрлинип кәлгән исимлар билән сүпәтдаш формисида бағлинип келип «нисбәтән«, «қарита» мәнисидики тиркәлмә ролида келиду: бәзидә йүз бәргән кичиккинә вәқәләрму сениң турмуш һадисилиригә болған көзқаришиңни вә һайат үчүн басқан қәдәмлириңниму өзгәртиветишкә қадир. ㉒Шәхс қошумчиси билән түрләнгән бирикминиң хәвири болуп келип ». .. Дәп һесабланмақ» мәнисидә келиду: йаманниң йахшиси болғучә, йахшиниң йамини бол (мақал). ㉓«… Билән болмақ» формисида келип «… биллә бир тәрәптә турмақ«; «шуғулланмақ«; «берилмәк» мәнилиридә келиду: мәнғу сениң билән, сән болмидиң мениң билән, болмисаң болма йарим, йениңдики сениң билән. ㉔«… Дәк. .. Тәк» билән кәлгән сүпәтдашларға қошулуп келип, ашундақ һаләткә кәлгәнликини билдүриду: бай «һим» дәп өз гөшини өзи йегүдәк бопту.＊Хәттики һәрбир сөз униң қулиқида җараңлиғандәк болди. ㉕«Ғили, қили. ..» Билән кәлгән пеилларға «-қа,-ға,-кә,-гә» билән кәлгән исимдашларға қошулуп келип, иш-һәрикәтни әмәлгә ашуруш мумкинликини билдүриду: бир қолда чавак чалғили болмас (мақал).＊ ㉖Шәхсләнгән сүпәтдаш билән биллә келип сүпәтдаш билдүргән иш-һәрикәтниң әмәлгә ешишиға тиләкдаш икәнликини билдүриду:-бопту, дегиниңиз болсун,-дәпту кәмбәғәл.