Абдулла абдуреһим – өзиниң пикири чоңқур, һисийатқа вә тәсирләндүрүш күчигә бай лерик нахшилири арқилиқ тамашибинларниң қәлбидин чоңқур орун алған талантлиқ нахша чолпинидур. У, 1969-йили 10-айниң 1-күни маралбеши наһийисиниң тумшуқ йезисида туғулған. Абдулла абдуреһимниң балилиқ һайати қәдими долан муқамлири вә долан мәширәплири қучиғида өткәчкә униңда ашу сәби чағлардин башлапла сәнәткә болған күчлүк иштийақ шәкилләнгән. 1987-Йили 5-айда шинҗаң сәнәт иниститоти тийатир фалколтитиниң бир қисим оқутқучилири маралбеши наһийисгә оқуғучи алғили берип, абдулла абдуреһимдики йушурун сәнәт талантини байқайду- дә, уни сәнәт иниститотиға қубул қилиду. Шу йили 9-айдин етибарән у һәқиқи сәнәт һайатини башлиди. У сәнәт иниститотидики оқуғучилиқ ﮬайатида бир тәрәптин сәһнидә образ йаритиш маһарәтлири вә тийатир билимлирини өгәнсә, йәнә бир тәрәптин нахса сәнтигә чоңқур муһәббәт бағлап, аваз мәшиқини күчәйтип, нахша орундаш җәﮬәттә өзгичә аһаң, өзгичә услуб билән бәлгилик маһарәт йитилдүрди. Абдулла абдуреһим 1991-йили 7-айда уқушини тамамлап шинҗаң опира өмикигә тәхсим қилинди һәм узақ өтмәй бу өмәк тәййарилған «ғерип-сәнәм» опирасида ғерипниң дости елийасниң ролини елишқа талланди. 1992-Йилиниң оттурлирида бу опира қазақистан, өзбекистан қатарлиқ дөләтләрдә ойналғанда абдулла абдуреһим өз маһаритини көрситип тамашибилларниң йахши баһасиға еришти.
Абдулла абдуреһим гәрчә тийатир әртиси болсиму, лекин йәнә өз нөвитидә әлгә тонулған таланлиқ нахшичидур. У орунлиған «сирлиқ томан, учирашқанда, вападарим, муәллим, кичәлмәймән, айрилиш, көзиңни йашлима, тунҗи сөйгү, сеғиниш күйлири» қатарлиқ нахшилар тамашибинлар арсида зор тәсир қозғап, абдулланиң хәлиқ ичидики шөﮬритини йуқури көтүрди. 1994-Йилдин һазирғичә «сирлиқ томан, сүкүттики сада, пәрванәң булай» қатарлиқ үналғу линтилири, «ширин чүш, тунҗи сөйгү» қатарлиқ бир қанчә MTV си нәшир қилинди. Униңдин башқа абдулла 1998-йили 4-айда пакистанға ойун қойғили берип, еқин судәк сүзүк һәм муңлуқ авази билән шу йәрдики тамашибинларниң алқишиға сазавәр болди. 1998-Йилниң оттурлирида харбинда өткүзүлгән мәмликәтлик нахша мусабиқисиға қатнишип «мунәввәр нахшичи» мукапатиға еришти. Йәнә шу йили шинҗаңда өткүзүлгән «йеңи адәм, йеңи әсир нахша мусабиқиси» ға қатнишип, аммибаб услубда нахша ейтиш буйичә 3-дәриҗилик мукапатқа наил болди һәмдә 1-дәриҗилик нахшичи булуп баﮬаланди. 1999- Йили бейҗиң, шаңхәй қатарлиқ җайларда өткүзүлгән «бизниң шинҗаң йахши җай» намлиқ чоң типтики сәнәт кичиликидә «йашлиқ күйи» дигән нахшини хәнзучә орунлап зор алқишқа еришти. 1999-Йили 9-айда германийәдә өткүзүлгән «йипәк йоли дирамма байрими» да тәклипкә бинаән өмәк рәһбәрлири билән ойун қойғили барған абдулла нахшилиридики миллийлик һәм аммибаблиқ билән шу әл хәлиқлиригә өзини тонутти. Униң йеқимлиқ авази, йарқин симаси германийә сәһнилиридә пәйда болди.
Буниңдин башқа абдулла абдуреһим илгири кийин булуп «шадиман дослар, бу кишини тонамсиз» қатарлиқ теливизийә тийатири, «гунаһсиз җинайәткар, кийинки ата» қатарлиқ дираммиларда асаслиқ ролларни елип, өзиниң персунажларниң назук ички дунйасини маһирлиқ билән йурутуп бериштәк алаﮬидиликини намайән қилиш билән биргә йәнә «учуришиш, шикәр шәнбә, пул, ундақ қазанға мундақ чөмуч» қатарлиқ епизотларда охшимиған йумурлуқ харәктиргә игә образларни наﮬайити мувапиқийәтлик йаритип тамашибинларниң наﮬайитти йуқури баﮬасиға еришти. Абдулла абдуреһим һәқиқәтәнму әлгә тонулған атақлиқ сәнәткар булуп, бир қанчә йилдин бойан нахша ейтиш, дирамма-епизотларда рол еилиш билән чәклинип қалмай, йәнә музика еҗадийити биләнму шоғуллинип, «қәбригә төкүлгән йаш, ай гуваﮬ, ур тоқмақ, күлкигә йушурунған йиға» қатарлиқ теливизийә тийатирлириниң музикисини ишләп вә бу филимләрниң нахшисини орунлап, тамашибинлар арсида зор тәсир қозғиди.
Абдулла абдуреһимниңму романтик ﮬисийатқа бай аҗайип муһәббәт кәчүрмишлири болған. У шинҗаң сәнәт иниститотиға қобул қилинғандин кийин, күтүлмигәндә ﮬазирқи айали аминә өмәр билән учирашти. Өз-ара савақдашлиқ уларни аста-аста йеқинлаштурди. Абдулла өзиниң һисийатқа бай лерик нахшилири, еғир бесиқ миҗәз-харәктири ﮬәм сәмимийлики билән аминәниң чоңқур ишәнчиси һәм һөрмитигә еришти. Аминәму 1988-йили «бойтақлар аилиси» намлиқ һекайә филимдә тунҗи қетим рол елип абдуллани һайаҗанға салди. Шуниң билән бу икки савақдаш 1988-йилниң ахири муһәббәт бағлап, кийинки савақдашлиқ ﮬайатини техиму гүзәл арзу истәкләр ичидә мәнилик өткүзди. 1991-Йили 7-айда оқушни тамамлап бирликтә шинҗаң опира өмикигә тәхсим қилинди һәмдә 1992-йили 10-айниң 1-күни бәхитлик һалда ғулҗида той мурасими өткүзди. Һазир уларниң шаһназ исимлик бир қизи бар булуп, башланғуч мәктәптә оқуватиду.
Йәниму шан қучуң, абдулла абдуреһим
Аптори: турсунҗан абдуреһим
Хәлқимизниң шөһрәтлик һәм пәхирлик оғли, нахша чолпинимиз, сөйүмлүк сәнәткаримиз абдулла абдуреһимниң нахшисни аңлап келиватқилиму мана 20 йилдин ашти. Мәнму худди нурғун кишиләргә охшаш абдулла абдуреһимниң нахшисини ичи-ичимдин сөйүп аңлаймән. Мән абдулла абдуреһимни кишилик турмушумниң һәрқайси тәрәплиридә әң нәмунилик үлгә қилип кәлдим, униң нахшилири йиллардин бери қәлбимниң мәниви бостанлиқини аҗайип чоңқур суғуруп маңа пүтмәс-түгимәс һузур-һалавәт ата қилип кәлмәктә.
Абдулла акамниң нахшилириға болған чоңқур муһәббәт, отлуқ иштийақни тилға алғинимда, гәпни 20 нәччә йил илгирики арқа көрүнүштин башлашқа тоғра келиду. У вақитта өзүмниң савақдишим һәм йеқин достумниң аилисидикиләр үн-син дукини ачатти.Савақдишим йәкшәнбә күнлири вә тәтил мәзгиллиридә өйидикиләрни ‹‹силәр арам елиңлар, дуканни мән ачай››, дәп тола чағларда өзи йалғуз дукан ачатти. Өйимизниң арилиқи униң дукини билән йеқин болғачқа мән униң дукиниға көп бараттим.У вақитларда аптоном районимизниң Уйғур тилидики үн-син ишлириниң тәрәққийати бирқәдәр төвән һаләттә болғачқа нахшичилар, нахша һәвәскарлириниң нахшилири тарқалма лента (нәшр қилинмиған лента) шәклидә җай-җайларға үн-син содигәрлири арқилиқ тарқилип баратти.
Достум мениң нахша хумарлиқимни обдан билгәчкә әң йеңи тарқалма лентиларни маңа бирму-бир қойуп берәтти.Шундақ күнләрдә бир нахша лентиси мениң алаһидә диққитимни тартти.Мән бу лентини достумға дәрһал көпәйткүзүп, өйдә күндә нәччә рәт аңлидим. Өйдикиләр, болупму анам бу нахшиларға бәкму амрақ болуп кәтти һәм техи: ‹‹җеним оғлум бәк йахши нахшиларни елип кәпсән, бу нахшиларниң бәк муңи бар икән›› дегәниди. Бу тарқалма лентидики нахшиларни дәл абдулла абдуреһим орунлиған нахшилар иди. Шу вақиттила мән бу һөрмәткә сазавәр нахшичимиз, әлни сөйгән, әл сөйгән чолпанимизниң исим-фамилисни әстә тутувалған идим.Қисқа вақит ичидә абдулла абдуреһимниң нахшиси пүтүн коча-койларға тарқалди. Мән 1994-йили абдулла абдуреһим иҗирасидики «қара тупрақ» намлиқ тунҗи қаплиқ үн алғу лентисини сетивалғанда бәкла һайаҗанланған идим. Чүнки лента муқависиға абдулла абдуреһимниң сүрити һәм қисқичә тәрҗимиһали бесилған болуп, шу вақиттила мән у тоғрисида қисқичә тәпсилатқа игә болғанидим. Шуниңдин башлап униң «сирлиқ туман», «сүкүттики сада», «пәрванәң болай», «йигит ишқи», «хийалдики сөйгү», «шерин чүш» қатарлиқ қаплиқ үналғу лентиси арқа-арқидин нәшрдин чиқти. Мән бу лентилардинму елип, саәт-саәтләп, күнләп-күнләп аңлидим. Аңлиғансери бир тәрәптин униң нахшилириға чоңқур мәптун болсам, йәнә бир тәрәптин бу тиришчан сәнәткарға болған һөрмитим һәссиләп ешип барди. Бир қетим үрүмчидә бурунқи «үрүмчи миллий буйумлар сода сарийи», йәни һазирқи дөңкөврүк сода базириниң әтрапида тасаддипий һалда абдулла абдуреһимни учритип қелип қәвәтла хушал болуп кәткән идим. Һәтта күчлук һайаҗан илкидә униң арқисидин бурунқи шинҗаң опера өмики дәрвазисиғичә әгишип келип униң қариси йүткүчә һайаҗан ичидә қарап турғанлиқим һелиму есимдә.
Он нәччә йилниң алдида шинҗаң опира өмикиниң артислири йуртимизға ойун қойғили кәлгәндә, «ойун белити түгәп кәтмисун» дегән әндишидә бир күн бурун беләт елип қойуп, анам билән биллә ойунни көргән идим. Мән шу қетим өзүм алаһидә һөрмәтләйдиған, пүтүн вуҗудум билән нахшилирини һузур ичидә аңлайдиған абдулла абдуреһим акамға болған әң алий еһтирамимни ипадиләш мәқситидә алаһидә оралған бир тал әтиргүлни сетивалған идим. Мән сәһнигә чиқип абдулла акам билән қизғин қол елишип көрүшүп, униң қолидин микрофонни елип һайаҗан илкидә: ‹‹абдулла ака, сиз нурғун есил нахшилириңиз арқилиқ хәлқимизгә зор хушаллиқ ата қилдиңиз, сизниң бу муңлуқ, йаңрақ авазиңиз пүтүн дунйа асминида йаңриғай» дегинимдә абдулла акамму һайаҗанлиқ илкидә рәһмитини билдүргәниди. Төвәндә олтурған тамашибинлар узаққичә чавак челип бу кичик пеил, миҗәзи очуқ, от йүрәк нахшичиға көңлиниң чоңқур қатламлиридики күчлүк һөрмәт һесийатини ипадилгән иди.
Тәшкилниң тәрбийәлиши, өзүниң қаттиқ тәләпчанлиқи билән абдулла абдуреһим бүгүнки күндә, сәнәт саһәсидики нурлуқ чолпанға айланди. У һәқиқәтән исми-җисмиға лайиқ ғәрбий дийарниң нахша шаһи. Әгәр ғәрбий дийарниң нахша шаһи абдулла абдуреһимниң муһәббәт нахшилири униң мувәппәқйәт қазинишға асас салди дейилсә, ундақта җәзбидарлиққа толған ләрзан нахшилири униң шөһрәт қазинишниң намайәндиси болди.
Абдулла абдуреһимниң нахша мунбиридә йаңриған йеқимлиқ авази йиллардин буйан, өз қиммитини йоқатмайдиған муһәббәт лирикилири, униң йеқимлиқ авази вә гүзәл күйлирни техиму бейтти һәмдә нурғун нахша мәстанилирниң көз чаниқини йашқа толдурди. «Долан мәшрипи» намлиқ нахша униң камаләтлик әсири болуп, мушу нахшида күйләнгини уйғурлар арсида узақ йиллардин буйан тарқилип келиватқан муқам мәдәнийити иди. Долан йуртида туғулған абдулла абдуреһим әнә шу узун йиллардин буйан, тарқилип келиватқан ашу нахшини өз җисмиға муҗәссәмлиди. Йәнә шу нахша бейҗиң олимпик тәнһәрикәт йиғининиң ечилиш мурасимниң алдидики кечиликтә, нәписликтә камаләткә йәткән долан уссулиға тәңкәш болуп, әшу чаңгисиман тәнһәрикәт мәйданиниң асминда йаңриғанда абдулла абдуреһим йәнә бир қетим шөһрәт қазанди. Ғәрбий дийардики нахша шаһи абдулла абдуреһим у шинҗаңдики тарқалма нахша-музикиниң вәкили. Сәнәт һайатидики 20 нәччә йилда 10 нәччә нахшилар топлимни нәшр қилдурди һәмдә нәшр қилинған топламларниң сани җәһәттә алдинқи қатарда турди. Униң нахшилири коча-койларда ейтилип кәлди. Хәлқимиз нахшичилқида он нәччә йиллардин бери шөһрәт қазинип келиватқан ғәрбий дийардики «нахша шаһи» абдулла абдуреһим өз тилида нахша ейтипла қалмастин, хәнзу тилида нахша ейтиш сәһнисгә қәдәм қойуп йеқинқи қисқиғинә икки йил ичидә хәнзу тилида ейтилған нахшилар топлимдин иккини нәшр қилдурди. Абдулла абдуреһимниң авази Уйғур хәлқимизниң нахша мунбирдә кишиләрниң йүрәк тарисни титритип йеқимлиқ муңларға толған ләрзан аваз миллитимизниң қан–тумурлириға чоңқур сиңип кәтти. У әнә шундақ йеқимлиқ авазда хәнзу тилида нахша ейтип, хәнзу тилидики нахша мунбиридики өзгичә аваз болуп қалди.
Шинҗаңда абдулла абдуреһимни билмәйдиғанларни йоқ дейәрлик, десәк болиду. Һәммә адәм билидиған, нахшилирини йақтуруп аңлайдиған абдулла абдуреһимниң он нәччә йил бурун нахшичилар қатариға қәдәм елиши бир тасаддипийлиқтин болған икән. Җисмида доланлиқларниң қени урғуп турған, кичикидин башлап дадисға әгишип хәлқ нахшилирини ейтип кәлгән абдулла абдуреһим үчүн ейтқанда, шинҗаңда тарқалма нахша-музика әмдила башланған иди. Әйни чағда алий мәктәптә уқуватқан абдулла абдуреһимда әзәлдин көрүлүп бақмиған қизиқиш пәйда болуп тунҗи әсири «сүрмә» намлиқ нахшисни иҗад қилғандин кейин илгири-кейин болуп, муһәббәт лирикилирини асас қилған он нәччә тарқалма нахшиларни иҗад қилди. У аддийғинә лентиға елиш муһитидиму бу нахшиларни үналғу лентиси арқилиқ үналғуға елип әл-ағинилирниң аңлап беқишиға бәргән. У бир йилдин кейин өзи иҗад қилған «сүрмә» намлиқ нахшисиниң шинҗаңниң һәрбир коча-койлириға тарқилишни ойлапму бақмиған иди. Һечқандақ безәшму болмиған, тәшвиқатму болмиған әһвалдиму у өзиниң әнә шу үналғу лентиси арқилиқ һәммигә тонулди. Он нәччә йилниң алдида у өзиниң тунҗи нахшилар топлимни нәшр қилдурғанда «абдулла абдуреһим» дегән бу исим уйғурларниң һәммиси билидиған исим болуп қалди.
Абдулла абдуреһим хәлқимизниң сөйүмлүк оғланлириниң бири. Биз униң билән дәврдаш болуп, нахшилиридин муңлиниватқанлиқимиз үчүн толиму бәхитликмиз. Мениңчә абдулла абдуреһимниң бугүнкидәк шөһрәткә игә болуш йолида аққузған һалал тәрини қанчә тәриплисәк әрзийду. Бизгә абдулла абдуреһимниң нахшилири худди һайатлиқ үчүн сағламлиқ муһим болғандәкла интайин муһим. Биз өз хушаллиқимизни униң нахшилирисиз тәсәввур қилалмаймиз. Абдулла абдуреһим өз нахшилирида ата-ана, муһәббәт, қериндашлиқ, вапа, йашлиқ, адимийлик, әдәп-әхлақ, үмидварлиқ, гүзәллик қатарлиқ мәзмунларни күйләп чоң-кичик һәммәйләнниң көңлини өзигә лал қилди. Абдулла абдуреһим хизмәт, турмуш вә җәмийәттә бәк хушчақчақ һәм кичик пеил. Униң бу есил миҗәзи уни хәлқ арисида техиму йуқири абройға игә қилди. Униң йәнә бир чоң артуқчилиқлирдин бири --- униң сөзләш маһарити йуқири, болупму нәқ мәйдан инкаси тез, универсал қабилийити йуқири сәнәткар. Униң мәйли өзиниң йалғуз кишилик нахша кечиликлиридә болсун, йаки инилиридин абләт абликим вә мөминҗан абликимларниң нахша кечиликлиридә болсун, вә йаки башқа чоң типтики сәнәт паалийәтлиридә болсун, өзиниң йүрүкидин урғуп чиққан чоңқур мәналарға бай сөзлири зор көп сандики тамашибинларни техиму җәлип қилиду. Шәхсән мәнму бундақ вақитларда униң сөзлирини чоңқур иштийақ билән аңлап, абдулла абдуреһим техиму чоңқур апирин ейтип кетимән.
Мәнла әмәс, хәлқимиз шундақ хитаб қилиду, абдулла абдуреһим сиз аримиздин чиққан, тәсир даирси дөләт һалқиған, кәмдин-кәм учирайдиған, қәлиб төримиздин орун алған, толиму қиммәтлик һәм сөйүмлүк сәнәткаримиз. Әй күй шаһимиз сизниң бизгә йәнә ейтип беридиған түгимәс нахшилириңиз бар. Биз сизниң нахшилириңизға худди зәм-зәм кәбий тәшна.
Күй шаһимиз абдулла абдуреһим әзиз тениңиз саламәт болғай. Хизмәт, турмуш вә башқа барлиқ ишлириңиз техиму бәрикәтлик болғай. Биз сизни мәңгү асраймиз һәм сүйимиз. Йүриким һәр вақит шундақ хитап қилиду, йәниму шан қучуң, абдулла абдуреһим.
Әсәр аптори турсунҗан абдуреһим байинғулин радийо-телевизийә истансисида ишләйду.
Мәсул муһәррир : қәдирийә
