Аптори: һәсәнҗан аблиз
Уйғур доппилири узун тарихқа вә мол мәзмунға игә. Уйғур доппилири тарихий тәрәққийат җәрйанида, еһтийаҗ вә имканийәткә асасән өзгирип, йеңилинип, мукәммәллишип вә рәңдарлишип күчлүк миллий түскә игә болған. Шуниң билән биргә, җинис айримиси, йаш-қурам пәрқи, йашиған тәбиий шараити вә турмуш усулиниң охшимаслиғиға мунасип өзгичә доппа кийиш әнәнисини шәкилләндүргән. Шуниң билән биргә, Уйғур доппилири йалғуз өзиниң өрп-адәт характеридин һалқипла қалмай, бәлки йәнә бир пүтүн миллий кимлик хас вәкили болуп муқимлишип, Уйғур миллий кимликиниң өрп-адәт омумийлиқи, мәдинйәт изчиллиқи вә иҗтимаий хас бәлгиси болуп шәкилләнди.
Уйғур доппилирниң көп мәнбәлик тәрәққийат тарихиға нәзәр салғинимизда, униң тәрәққийатидики төвәндики икки хил йүзлиниш алаһидә көзгә челиқиду:
Биринчи, Уйғур доппилиридики тарихий изчиллиқ: һазирғичә мәлум болған архиологийилик матирйаллар вә йазма мәнбәләрдики мәлуматларға қариғанда, Уйғур допплириниң келиш мәнбәси вә қачандин башлап кийилип келингәнлики һәққидә мунасивәтлик тәтқиқат саһәсидә бирликкә кәлгән көз қараш техи шәкилләнгини йоқ. Бу һәқтики көз қарашларни төвәндики бир нәччә нуқтиға мәркәзләшкә болиду:
Уйғур допплириниң келиш мәнбәсини ғәрбий йурттики учлуқ бөк, үсти йумилақ доппа вә таҗ шәкиллириниң тарихий тәрәққийат җәрйанидики бирлишиши вә өзгиришидин шакилләнгән дигән көз қараш. Бу хилдики көз қараш асасән тарих пәнлири, җүмлидин архиологийилик матирйаллар вә вәсиқишунаслиқ матирйаллириниң селиштурма байанидин хуласиләнгән болуп, дөлитимиз ичидики кийим-кечәк мәдинйәтшунаслиқ тәтқиқатчилири саһәсидә ниспий бирликкә кәлгән көз қараш һесаплиниду.
Уйғур допплириниң келиш мәнбәсини орхун Уйғур ханлиқи (бәзи матирйалларда қараханилар дәври) дин башлап, әслидики қәбилә уйушмиси бәлгисидин һалқип, уйушқан миллий кимлик бәлгиси сүпитидә бирликкә кәлтүрүлгән, шуниң билән бир вақитта, доппа һәм шу дәвр Уйғур фиодаллиқ җәмийитиниң дәриҗә пәрқлирини әкс әттүрүп беридиған иҗтимаий бәлгиләрдин бири болуп шәкилләнгән дигән көз қараш. Буниң дәлили сүпитидә ‹түркий тиллар дивани›дики баш кийимгә мунасивәтлик байанлар, айаллар доппилиридики алтун, көмүш, мис буйумлиридин йасалған доппа зинәтлири, җүмлидин таки һазирғичә давамлишип кәлгән йурт допплиридики күчлүк район алаһидиликләрни мисалға көрситишкә болиду.
Уйғур допплириниң келиш мәнбәсини Уйғур җәмийитиниң әнәниви җуғрапийилик билимлири, һайат чүшәнчилири шуниңдәк стетик һес-туйғулири асасида, дәвр тәрәққийатида мукәмәллишип вә көп хиллишип барған дигән көз қараш. Бу һәқтә елан қилиниған матирйалларға нәзәр салғинимизда: бири, Уйғур доппилирниң шәкил қурулмиси көк гүмбизидин нусха елинған; бири, Уйғур доппилириниң нәқиш қурулмиси йурт җуғрапийилик алаһидиликләрдин нусха елинип, йурт истетикилири билән бирлишип барлиққа кәлгән; бири, Уйғур доппилиридики нусха рәңлири қәдимки етиқад излиридин, нусха гүллири һайат чүшәнчилиридин (мәсилән бадам доппа һәққидики көз қарашлар) кәлгән.; Бири,қисмән Уйғур йурт доппилириниң келиш мәнбәси хәлқ еғиз әдибийатидики доппа һәққидики ривайәтләр асасидин кәлгән болуп, миллий ағзаки тарих нәмунилири сүпитидә, йурт хәлқ чүшәнчилиридә омумлишип кәлгән. Мәсилән, чимән доппа, керийә тәлпики, йәкән доппилири, қомул, турпан доппилири һәққидики ривайәтләр гәрчә ривайәт характерини алған болсиму, әмма у илим саһәсидә ағзаки тарих нәмунилири сүпитидә тәтқиқатчиларниң диққәт-нәзиригә наил болуп кәлмәктә.
Йоқиридики қарашлар ичидә, 2. Вә 3. Хил қарашлар һазирғичә елан қилинған дөлитимиз ичидики Уйғур тилида йезилған доппа һәққидики мақалиләрдә оттуриға қойулған болуп, асасән миллий өзлүк нуқтисидин елип бирелған тәтқиқатларниң вәкиллик көз қарашлири һесаплиниду .
Иккинчи, Уйғур доппилириниң түрлиридики көп хиллиқ вә рәңгарәңлик.
Һазирғичә мәлум болған Уйғур доппилирини әгәр доппиниң хас түрлири бойичә әмәс, бәлки фолкор илим түрлири нуқтисидин күзәткинимиздә, Уйғур доппилириниң түрлиридики көп хиллиқ вә униңда әкс әткән мәдинйәт нурлириниң шу қәдәр рәңгарәң түстә җулалинип турғанлиқини көрәләймиз. Шу мәнидин ейтқанда, Уйғур доппилирини иҗтимаий фолклор нуқтисидин. Йаш пәрқи, җинс пәрқи вә мурасим пәрқи, кәсп пәрқи вә салаһийәт пәрқи алаһидиликлири бойичә, екелогийилик фолклор нуқтисидин пәсил пәрқи вә район пәрқи алаһидиликлири бойичә, сәнәт фолклори нуқтисидин, шәкил пәрқи, нәқиш пәрқи, матирйал пәрқи вә иш тәртипи пәрқи қатарлиқ түрләргә бөлиниду. Уйғур доппилириниң түрлиридики йоқирқи көп хиллиқ вә рәңгарәңлик Уйғур доппилири һәққидики тәтқиқатларни мол мәзмун вә тәпәккүр билән тәмин етиду.Шуниң билән биргә, тәтқиқатимизни йеңидин–йеңи тәтқиқат темилириға игә қилиду.
Илгирки тәтқиқатларда, Уйғур доппилириға мунасивәтлик өрп-адәтләр һәққидики издинишлиримиз көпинчә төвәндики икки хил нуқтидин елип берилди. Бири, Уйғур доппилириниң өрп-адәт һалити, йәни қәйәрдә, ким, қандақ кийиду, дигән мәзмунлар тәкшүрүлди, йиғилди вә тонуштурулди. Йәнә бири, Уйғур доппилириниң шәһәр-йезилардики кийилиш алаһидилики җәһәттин, униң өзгириши вә өзгириш сәвәплири җәһәттин җәмийәтшунаслиқ тәсиратлири билән бирләштүрүлүп тәһлилләр елип берилди. Алдинқи биридин, биз Уйғур доппилириниң түрлиридики көп хиллиқларни, кийинки биридин, биз Уйғур доппилириниң кийилиш қисмәтлиридә дуч кәлгән иҗтимаий турмушта әнәнивиликтин йатлишиш шуниң билән биргә миллий писхика җәһәттин әнәнивиликкә интилиштәк аң вә һәркәттики бир-биригә зит әһвалларни чүшинәләймиз. Уйғур доппилириниң нөвәттики әһвалидин қариғанда, доппа түрлиридики көп хиллиқ билән кийилиш ниспитидики қисмән даирилик әһвалиниң омумлишишқа йүзләнгәнликини, болупму бу хил йүзлинишниң шәһәрләрдә асасий еқим болуп шәкилләнгәнликини көривалалаймиз. Өрп-адәт нуқтисидин қариғанда, бу хил йүзлиниш шәһәрлишиш қәдәмлиридә муқәрәр көрилидиған турмуш һадисиси дәп қаралсиму, әмма әнә шу өрп-адәтләрни илим дәриҗисигә көтирип тәтқиқ қилидиған фолклор илми нуқтисидин қариғанда, Уйғур доппилириға аит өрп-адәтләргә йошурунған мәдинйәт позитсийиси һәққидики тәтқиқат пикирлиримизниң техиму илмий йосунда оттуриға қойулишини техиму тәққаза қилиду:
Нимә үчүн Уйғур доппилириниң түри көп шараитта, хас характер алаһидә тәкитлинидиған шәһәрлишиш йүзлинишлиридә доппиниң бир нәччә түрила көп кийилиду? Нимә үчүн шәһәрлишиш йүзлинишлиридә, Уйғур доппилириниң турмуш мәнилири азлап, мурасим мәнилири күчийиватиду һәтта қисқиғинә нәччә он йил мабәйнидә қелиплишиш шәкилләнди? Нимә үчүн шәһәрлишиш йүзлинишлиридә доппиниң кийилиши иқтисадий вә иҗтимаий қиммәт йаритиш нуқтисидин елип берилған тәһлилләр аз, әксичә доппиниң қандақ кийилиши, қир-йанлириниң қандақ тоғрилиниши һәққидики муназирләр көп? Нимә үчүн бу муназирләр Уйғур доппилириниң кийилиш ниспити көп салмақни игәлләйдиған, шундақла Уйғур доппилирини мәдинйәт түси сүпитидә давамлаштуруп келиватқан йеза-қишлақ вә сәһралардики риаллиқта кийиливатқан доппа йүзлинишини йетәкчи қилиш әмәс, бәлки кийилиш ниспити аз, заманивилишиш қәдәмлири тезлишиватқан шәһәрләрдики мурасим мәнилири һалитидә туриватқан доппа йүзлинишидики һәр хил өзгәрмә һаләтләрни асас қилип чөридәйду? Нимә үчүн шәһәрлишиш йүзлинишлиридә миллий кимлик бәлгиси болған доппа ғәрп заманивий кийим-кечәклириниң мәдинйәт түси һесапланған кастум-бурулка билән маслишип, җипсилишип һәтта бирикип кетишкә йүзләнди? Буниң миллий писхик асаси вә иҗтимаий асаси нимә? Бу суалларниң һәммиси Уйғур доппилириниң кийилиш йүзлинишигә беғишланған тәтқиқатларда йаки издинишләрдә қисмән тәкитлинип келингән болсиму, әмма доппа кәйнигә йошурунған, йоқирқи тәтқиқат суаллирини мәркәз қилған мәдинйәт позитсийиси һәққидики издинишлиримизниң техиму чоңқурлишишқа йүзлиниши керәклигини тәләп қилиду.
Йоқирқи тәтқиқат суаллири асасида биз техиму бир қәдәм илгирлисәк, бу суаллар бизни Уйғур доппилириниң өрп-адәт хаслиғи һәққидики мәзмунларға иштирак қилиш биләнла чәкләп қоймайду, әлвәттә. Униң оттуриға қойулиши Уйғур доппа түрлириниң көп хиллиқ алаһидиликлири һәққидики издинишлиримизни фолклор нуқтисидинла әмәс, бәлки йәнә униңдин һалқип, мәдинйәтшунаслиқ вә инсаншунаслиқ нуқтисидинму кириштүрмә һаләттә күзитишимизгә техиму чоңқур тәтқиқат суаллири вә тәтқиқат күзитиш нуқтилири биләнму тәмин етиду. Әгәр биз Уйғур доппилириниң түрлиридики көп хиллиқ вә рәңгарәңликни мәдинйәтшунаслиқ вә инсаншунаслиқ нуқтисидин күзәткинимиздә, доппа һәққидики пикирлиримиз миллий кимлик даирсидин район, дөләт һәтта инсаний ортақ һес-туйғулар даирсигә өтиватқанлиқимизни байқаймиз:
Уйғур доппилириниң шәкли йаки қирлиқ йаки йумилақ шәкилдә болиду, нимә үчүн бу икки хил шәкил Уйғур доппилириниң түп шәкил қурулмисини шәкилләндүриду? Нимә үчүн җәнубий шинҗаңда қирлиқлири көпрәк, шималий шинҗаңда йумилақлири көпрәк, шәрқий шинҗаңда гүллүк нәқишлик йомилақ доппилар көпрәк болиду? Бу район писхикисидинму йаки екологийилик маслишиштинму?
Нимә үчүн Уйғур доппилирида район хаслиқиға игә болған доппа түрлири пәқәт шу район даирсидила чәклиниду? Бу хил йүзлиниш тарихтин бери нимә үчүн изчил ниспий муқим һалитини сақлап кәлгән? Нимә үчүн йурт атлап, һәтта район атлап кийилидиған йүзлиниш әһвали шәкилләнмигән? Бу йурт писхикисидинму йаки миллий писхикисидинму?
Нимә үчүн Уйғур доппилириниң иҗтимаий фолклор қатлими йаш, җинис, мурасим, кәсп вә салаһийәт пәрқлири бойичә шунчә ениқ айрилған һаләттә һазирғичә давамлишип кәлгән? Бу хил һаләтниң һазирқи өзгиришлири нимидин дерәк бериду? Буқандақ миллий қиммәт қарашлирини әкс әттүриду?
Уйғур доппилири түрлириниң көп хиллиқи, рәңгарәңлики вә район хаслиқини Уйғур мәдинйәт түслириниң бири дәп һесаплашқа боламду?
Көп мәнбәлик мәдинйәт районида, инсанийәт йипәк йоли түгинидә барлиққа кәлгән Уйғур доппилири тарихтики миллий түркүмләрниң мәдинйәт алмаштуруш қайнамлирида нимә үчүн изчил мәвҗутлиғини сақлап кәлди? Нимә үчүн Уйғур доппилири өз шәкли, қурулмиси, тикилиши вә кийилиши җәһәттин хаслиқлири билән йипәк йолидики көп мәнбәлик мәдинйәт муһитиға қандақ маслишип кәлди, һәтта өз түрлириниң көп хиллишишини шәкилләндүрди?
Бир миллий гәвдигә мәнсуп кишиләр топи нимә үчүн түри шунчә көп, район хаслиғи шунчә күчлүк доппиларни кийишкә һерисмән келиду? Бу қайси хил мәдинйәт писхикисидин дерәк бериду? Йаки бу көп мәнбәлик мәдинйәт муһитиға маслашқан инсан түркиминиң мәдинйәт писхикисидин дерәк беридиған мәдинйәт тип мисаллириниң бириму?
Йоқиридики суаллиримиз бизни Уйғур доппилириниң түрлиридики көп хиллиқ вә рәңгарәңлик алаһидикләр һәққидә техиму чоңқуррақ издинишләр елип беришимизни, шундақла, Уйғур доппилири һәққидики тәтқиқатларни нөвәттә кийим-кечәк тәтқиқат саһәсидә кәң қоллиниватқан кийим-кечәк фолклоршунаслиқи, кийим-кечәк фолклоршунаслиқи, кийим-кечәк мәдинйәтшунаслиқи, кийим-кечәк писхикшунаслиқи вә кийим-кечәк җәмийәтшунаслиқиниң кириштүрмә нуқтисида туруп тәһлил қилишимизни тәләп қилиду. Шуниң билән биргә бир милләтниң өрп-адәт тәтқиқатида өрп-адәтниң фолклор асасида, мәдәнйәтшунаслиқ изаһатида вә җәмийәтшунаслиқ хуласилиридә туруп издинишимизни, тәпәккүр қилишимизни вә илмий хуласиләрдә болишимизниму үмид қилиду.
Бу әсәрниң аптори шинҗаң педагогика университети милләтшунаслиқ вә җәмийәтшунаслиқ иниститоти иҗтимаий мәдәнийәт инсаншунаслиқ тәтқиқат орнида тәтқиқатчи.
