«Атқурмақ» пеилиниң өмлүк дәриҗиси.

Пеил ①дәссимәй икки пут арисида қалдуруп үстидин һалқип өтмәк, артилип өтмәк; сәкримәк: у босуғидин атлай дәп турушиға, бир қизниң варқириған авази аңланди. ②Қәдәм алмақ, қәдәм ташлимақ: айағ атлимиса, баш йүгүрмәйду (мақал). ③Қалдуруп, тәгмәй йаки мәлум қисмини ташлап өтүп кәтмәк: наһийә атлап оқумақ. Синип атлимақ.＊Мән хәтни атлап оқудум, хәтниң ахирида аҗайип сөзләр бар иди .

Рәвиш. Өз атисидәк, өз атиси орнида; атисиға охшаш: мән тохтиниң балиларға атиларчә ғәмхорлуқ қилғанлиқини аңлап наһайити хуш болдум.

Сүпәт. Отлуқ; қизғин: арзуйум атәшлик бир тонур болуп, хәлқимгә бир өмүр нан тәқдим әтсәм.

Исим <بىئولوگىيە> Җанлиқлар тенидики бәзи һүҗәйрә, тоқулма йаки органларниң физиологийилик хизмити билән синтезлап йаки аҗритип чиқарған химийиви бирикмиләр.

①Сүпәт. Қорсиқида йегән нәрсиси қалмиған, тамақ йемигән, ечирқиған: ач қорсақ.＊Ач өйдә қетиқ уйумас (мақал) .* Тартинған ач қалар (мақал). ②Сүпәт. Көчмә мәнилик сөз. Қанаәтсиз, шүкүр-қанаәт қилмайдиған; тоймас, ач көз: у бай болғини билән интайин ач адәм икән .③Көчмә мәнилик сөз. Толмиған, мукәммәл әмәс; кәм, пүчәк: ач дан. Ач қапийә. ④Исим. Ачлиқ һалити вә шундақ һаләттики киши: бир қарним ачтин өлмәс (мақал).＊Ач немини йемәс, тоқ немини демәс (мақал). ⑤Сүпәт. Қениқ, тоқ әмәс; сус (рәң һәққидә): ач йешил. Ач сериқ. Ач көк. Ач қизил.

①Сүпәт. Еғизни ечиштуридиған, тәми өткүр; сәзгү әзалириға күчлүк тәсир қилидиған: аччиқ лаза. Аччиқ ғора.＊Билим-аччиқ йилтиздин өсүп йетилидиған татлиқ мевә. ②Сүпәт. Җандин өтидиған, бәдәнни титритидиған: аччиқ соғуқ. Аччиқ шамал .③Сүпәт. Көчмә. Кишигә қаттиқ тегидиған, көңүлни ағритидиған, хуш қилмайдиған: йиғинда маңа аччиқ гәпләр билән һуҗум қилидиғанлар болди.. ④сүпәт. Көчмә. Дәрд-әләм, ғәм-ғуссилик, ғәм-қайғуни ипадиләйдиған; әләмлик: бу аччиқ хатириләрни әсләштин қутулушқа тиришип хәткә қаридим. ⑤Рәвиш. Көчмә мәнилик сөз. Мәсхирилик, нәпрәтлик: йигит аста-аста қулиқиғичә қизарди-дә, бирдинла аччиқ күлүвәтти. ⑥Исим. Ғәзәп, зәрдә, қәһр: бүгүнки аччиқни әтигә қой (мақал).＊Өлгүдәк аччиқи кәлгән сәнубәр униңға йалт қилип қариди-дә, қетип қалди, униң алдида рустәм туратти.

1. Пеил ①тосуп турған тосақни бир тәрәпкә қайрип қоймақ йаки елип ташлимақ: пәрдини ачмақ. Йол ачмақ.＊Қорқма, һәй зөрәм ! Мән садиқ, ишикни ач. ②Оралған, йепилған, чигилгән, көмүлгән нәрсиләрни шу һаләттин халий қилмақ: сандуқни ачмақ. Қулупни ачмақ. Орини ачмақ.＊Он қәдәм алдида кетиватқан айал арқисиға қарап, бешидики пәрәнҗисини ечип бир қариди-дә, йәнә гәп қилмай алдиға қарап кетивәрди. 2. ③Қатланған, йиғилған, пүкүлгән, помланған нәрсиләрни йаймақ, кәрмәк: кигиз ачмақ. Қучақ ачмақ.＊Анар өзиму аниси елип чиққан дастиханни ечип, анисиға удулму удул олтурди. ④Қуруп, йасап, пүттүрүп ишқа чүшүрмәк, паалийәт башлимақ: мәктәп ачмақ. Дукан ачмақ… 3. ⑤Нәрсә, вәқә, һадисә вә шуниңға охшашларниң маһийити, хусусийитини, сирини ашкарилимақ; ениқлимақ, йәшмәк: тәбиәтниң сирини ачмақ. Әпт-бәширисини ачмақ. Зиддийәтләрни ачмақ. ⑥Бирәр нәрсиниң һәрикитигә йол бәрмәк; башлимақ, аққузмақ: гәп ачмақ. Сөз ачмақ. Су ачмақ. ⑦Өзләштүрмәк, пайдиланғудәк қилмақ, ишқа кириштүрмәк: йәр ачмақ. Кан ачмақ. Нефитликни ачмақ. 4....

Исим. Тарихи сөз. Ат еғили, ат қотини; атхана: қурбан ака ахтиханидики атларни һәркүни бир қетим суғиришқа ачиқиду.

Рәвиш ①иш-һәрикәтниң түгәш чеки; айиғи, әң кәйни: мән бу ишқа уйан ойлап, буйан ойлап ахири бир амал таптим. ②Ахирқи һесабта, нәтиҗидә, бәрибир, һаман: күнләрниң өтүши билән иккимизниң оттурисидики достлуқ ахири муһәббәт йалқуниға айланди.

Исим [ахун+йағлиқ] <بوتانىكا> Өрүкниң бир түри, ташқи пости ақуч, бираз түклүк болиду.

Сүпәт. Ахирқи, әң ахирқи: у вуҗудида өз заманисиниң қизлирида кәм учрайдиған бир хил қәтий мәрданилик вә йүксәк җасарәтни һес қилди вә адаққи қәтий қарарға кәлди.