1. Исим. А :ча ①бир туғқан қериндашлар ичидики өзидин чоң айал туғқан: патәмхан мениң ачам. ②Өзидин чоң айалларни һөрмәтләштә ейтилиду: ишик чекишниму унтуп һасирап-һөмүдәп кирип кәлгән пәрһатни гөһәрнисахан ача қизғин күтүвалди.

2. ①Сүпәт. Бир гәвдидин аҗрилип чиққан, бөлүнгән: ача йағач. Ача қуйруқ. Ача йол. ②Исим. Нәрсиләрниң бир гәвдидин айрилип чиққан қисми, бөлики; путақ: қасим һойлидики ачиға чапинини есип қойуп иттик өйгә кирди.＊Бөрә қойниң қуйруқини ачисидин чишләп икки парчә қиливетипту .③Исим. Бир нәрсини йөләп қойидиған тирәк: биз өрүлүп кәтмисун дәп ача йөләп қойған тамниң йенидин өттуқ.

①Ача-сиңиллири бар, ача сиңиллири болған. ②Өзара ача-сиңил болған қериндашлиқ мунасивәт.

Бир ата-анидин туғулған һәр хил йаштики қизлар.

Тоймайдиған, нәпсни йиғмайдиған, нәпси йаман: ач көз тоймас, бехил бейимас (мақал).

Хурапий чүшәнчидә тамақ йәватқан кишигә башқа бир кишиниң ач көзлүк билән қариши нәтиҗисидә тамақ йәватқан кишидә қусуш, қорсиқи ағриш, әснәшкә охшаш бир хил һаләт йүз бәрмәк.

Көзи ач, тоймас: әтидин кәчкичә хәқниң нәрсисини талишиверидиған ач пақа бала икәнсән.

①Сүпәт. Қорсиқида йегән нәрсиси қалмиған, тамақ йемигән, ечирқиған: ач қорсақ.＊Ач өйдә қетиқ уйумас (мақал) .* Тартинған ач қалар (мақал). ②Сүпәт. Көчмә мәнилик сөз. Қанаәтсиз, шүкүр-қанаәт қилмайдиған; тоймас, ач көз: у бай болғини билән интайин ач адәм икән .③Көчмә мәнилик сөз. Толмиған, мукәммәл әмәс; кәм, пүчәк: ач дан. Ач қапийә. ④Исим. Ачлиқ һалити вә шундақ һаләттики киши: бир қарним ачтин өлмәс (мақал).＊Ач немини йемәс, тоқ немини демәс (мақал). ⑤Сүпәт. Қениқ, тоқ әмәс; сус (рәң һәққидә): ач йешил. Ач сериқ. Ач көк. Ач қизил.

Йемәк-ичмәк, кийим кечики йетишмәйдиған, күни еғир, турмуши қийин; интайин намрат: ач-йалиңач қалмақ.

Ач қалған вә зарланған, җапа-мушәққәт тартқан, күни еғир: шәрванихан билән рәна узун йолларни ач-зар, һалсиз басқан болсиму, қийинчилиқларға қилчә пәрва қилмиди.

Бәзидә ач, бәзидә тоқ; ач билән тоқниң арилиқида, тапқанда йәп, тапалмиғанда йимәй, тойуп тамақ йейәлмигәй: ач-тоқ йүрмәк. Ач тоқ қалмақ.

Пеил ①җисманий җәһәттин зәипләшмәк, һалсизланмақ; күчи, қуввити азаймақ: бәдәндә ақсил маддиси азлап кәтсә, адәм аҗизлап, һайати хәвпкә йолуқиду.＊Бу йәрләр бәк аҗизлап кәткәчкә түзүк һосул алалмайватимиз. ②Пәслимәк, бошимақ, төвәнлимәк (аваз һәққидә): бовайниң авази бара-бара аҗизлап кетивататти. ③Хирәләшмәк, нурсизланмақ: өй ичидики җинчирағ аҗизлап-аҗизлап, ахир өчүп қалди. ④Күчидин қалмақ, начарлашмақ, иқтидари төвәнлимәк: растини ейтсам көзүм аҗизлап қалғанму, зади сени тонуйалмайватимән.

Исим. Җисманий йаки роһий җәһәттики нуқсан; аҗиз, зәип һаләт: мукәммәл адәм болуш үчүн өзидә көрүлгән аҗизлиқларға рәһим-шәпқәт қилмаслиқ лазим.